Kriter Dergi / sayi

Krizin Anatomisi: CHP, Kimlik ve Seçmen

Mon, 01 Jun 2026 0:53:00 GMT

CHP, 2019 yerel seçimleri öncesinde "temiz belediyecilik", "siyasi ahlak", "kayırmacılıktan kaçınma" ve "liyakat" gibi sloganları öne çıkarmıştı. Herhangi bir siyasal parti, toplum adına talep ettiği ahlaki ilkelere önce kendisi uymalıdır. Demokratik meşru siyasette toplumsal güven böyle oluşur. Güven aşındığında onarması kolay değildir.

Dijital Çağın Emperyalist Gücü: Veri Sömürgeciliği ve Yapay Zekâ

Mon, 01 Jun 2026 0:37:00 GMT

Yapay zekâ ekosistemindeki tahakküm, salt bir pazar payı rekabetinden ibaret olmayıp; kimin bilgisinin meşru kabul edileceği, kimin kültürünün modelleneceği ve gündelik yaşam verisinin nasıl ticari bir ürüne dönüştürüleceği ile ilgili epistemolojik, etik ve politik bir güç mücadelesidir. Teknolojinin ortak bilgi paylaşımına yol açacağı hayal ediliyorsa, her şeyden önce insanların sistem tarafından mülksüzleştirilmediğinden emin olunması gerekmektedir. Günümüzdeki tablo ise sistemik mülksüzleştirmenin yepyeni araçlarla devam ettiğini şüpheye mahal bırakmayacak şekilde göstermektedir.

Algoritmik Tahakkümün Gölgesinde Teknolojik Dekolonizasyon

Mon, 01 Jun 2026 0:31:00 GMT

“Teknolojik Cumhuriyet” manifestosu, klasik sömürgeciliğin dijital çağda bir yeniden üretimidir. Dün, medeniyet götürme iddiasıyla meşruiyet devşiren emperyal akıl, bugün güvenlik gerekçeleri ve algoritmik üstünlük mefhumları üzerinden kendisini yeniden tahkim etmektedir. Geçmişte “beyaz adamın yükü” retoriği, nasıl hiyerarşik bir dünya nizamı inşa ettiyse, bugünün yapay zekâ merkezli teknoloji dili de benzer bir epistemik tahakküm üretmektedir.

Beşeri ve Toplumsal Bilimler Nasıl Dekolonize Edilir?

Mon, 01 Jun 2026 0:41:00 GMT

Eski klasiklerin yeniden keşfi tek başına yeterli olmayacaktır. 21. yüzyılın dünyasında küresel jeopolitik dengeler yeniden şekillenirken, Batı-dışı dünyanın bilim insanları yeni bir “kurucu dönem” içinde yaşadığının farkına vararak zamanın ruhuna uygun yeni klasikler yazma bilinciyle bilgi üretmeli. Sonraki nesillerin üzerine şerhler yazıp eleştirel incelemeler kaleme alacağı ve onlardan hareketle yeni kitaplar türeteceği; normatif, kanon oluşturucu, sıkı örülmüş ve sapasağlam yapı taşları olarak yeni klasikler...

Algoritmaların Sömürgeciliğinde: Kolay Para Kazanma Vibe'ı

Mon, 01 Jun 2026 0:00:00 GMT

Bugün tartışılması gereken şey ne coin fiyatları ne de hangi bahis sitesinin engelleneceğidir. Asıl mesele şudur: Emeksiz kazanç fikri bu kadar derinlere kök saldığında, emeği merkeze alan bir toplumsal yapı nasıl ayakta tutulabilir? Bu soruya cevap vermeden, yasal düzenlemeler yalnızca sistemin görünen yüzüyle boğuşacak; zihinlerin içinde dönen çarkı durduramayacaktır.

Hekimden Doktora: Modern Tıp ve Kaybolan Hikmet

Mon, 01 Jun 2026 0:08:00 GMT

Mevcut tıp anlayışı ve doktorluk, hastalığı tedavi etmede olağanüstü bir başarı gösterirken, insanın ruhsal ve bedensel acısını anlamakta çoğu zaman yetersiz kalmaktadır. En gelişmiş teknolojik cihazlar ve tanı yöntemleri bedendeki arızaları görebilir ama yaşanan korkuyu ve umutsuzluğu saptayamaz. Bu yüzden birçok insan, teknik olarak tedavi edilmiş olsa bile kendisini iyileşmiş, şifa bulmuş hissedemez. Hekimlik ile doktorluk arasındaki fark bu noktada derinleşir: Biri insanı veri olarak görme riskini taşırken, diğeri insanı hikâyesi olan bir varlık olarak anlamaya çalışır.

Belçika Savunma ve Dış Ticaret Bakanı Theo Francken: “Ayrı Düşüp Yıkılmamak İçin Birbirimize Bağlı Kalmalıyız”

Mon, 01 Jun 2026 0:15:00 GMT

Belçika Kraliçesi Mathilde'nin tarihi ziyareti sonrasında Belçika Savunma ve Dış Ticaret Bakanı Theo Francken ile Avrupa jeopolitiği özelinde savunma sanayii ağırlıklı bir söyleşi gerçekleştirdik. Yoğun programında bizlere zaman ayırdığı için sayın Francken’e teşekkürlerimizi sunuyoruz.

Etiketin Hafızası: Türkiye’de Enflasyon Neden Düşmüyor?

Mon, 01 Jun 2026 0:06:00 GMT

Türkiye’de fiyat, çoğu zaman bugüne değil yarının belirsizliğine yazılıyor. Satıcı, “bugün kaça aldım?” sorusundan önce “yarın kaça yerine koyacağım?” sorusunu soruyor. Enflasyonun kalıcılığı bizde, biraz da burada başlıyor. Enflasyon, yalnızca mevcut fiyat artışı değil, aynı zamanda bir güven meselesi. Fiyatlar yavaşlasa bile, fiyatı yazan zihnin ikna olması daha uzun sürüyor.

Sosyal Medya’da Düzenleyici Dalga Devam Ediyor

Mon, 01 Jun 2026 0:12:00 GMT

Sosyal medya ile ilgili düzenlemeler yapılırken konuyu çok boyutlu şekilde ele almak, hak ve menfaatleri anayasal özgürlükler temelinde bağdaştırmak, diğer bir ifadeyle özgürlük-güvenlik dengesini yakalayabilmek hayati önem taşır. Kimlik doğrulaması yöntemi, çocuklara yönelik erişim yasağı ve ayrıştırılmış hizmet sunumu gibi tedbirler, temel hak ve özgürlükleri sınırlandırma rejimine uygun şekilde tatbik edilirse etkili sonuçlar üretebilir. Fakat bu spesifik tedbirlerin yanı sıra sosyal medyanın denetimi meselesi, daha makro bir perspektifle ele alınmalı yeni nesil bir yasal ve kurumsal altyapı modeli üzerine düşünülmelidir.

Üniversiteler İçin Türk Dili Dersi ve Yapay Zekâ

Mon, 01 Jun 2026 0:35:00 GMT

Uzmanlar, Yapay Zekâ’nın bilimsel akıl yürütme yapmadığını, sadece mevcut bilgilerden yola çıkarak metin ürettiğini, birtakım önerilerde bulunduğunu, taslak hazırladığını, ilgili konularla bağlantılar kurduğunu söylerken hangi bilginin önemli ve ilgili olduğunu, hangi bilginin diğerine göre daha zayıf veya dayanaksız olduğunu tespit etmekte henüz yeterli olmadığına dikkatimizi çekiyorlar. YZ’nın ürettiği tutarsız, zayıf ve yüzeysel metinlerin ikna edici bulunması, bizi bekleyen büyük bir tehlikedir. Bu tehlikeyi engelleyecek bariyer, eleştirel düşünebilme yetisidir. Türk Dili dersi, eleştirel düşünme becerisi kazandıracak derslerden biridir.

Yaşlanma Ama Nasıl?

Mon, 01 Jun 2026 0:04:00 GMT

Doğurganlık hızlarının her geçen yıl düşmesi halinde yaşlanmaya daha fazla odaklanmak gerektiği gerçeği ile karşı karşıya olduğumuzu unutmamak gerekiyor. Ancak yaşlanma nasıl anlaşılmalı, bu doğrultuda sadece kronolojik yaş temelli bir yaklaşım mı benimsenmeli, tek başına ömrün uzaması mı yoksa sağlıklı, dinç ve kabul edilebilir bir ömrü mü sürdürmek daha önemli gibi sorulara cevap bulmak, nasıl yaş alınabileceğine dair temel dayanak noktalarını meydana getirecektir.

Pürüzsüz Şefkat ve Ötekinin Tasfiyesi: “Pet-Anneliği”nin Otopsisi

Mon, 01 Jun 2026 0:37:00 GMT

Hakiki annelik, bireyin egosunu parçalayan devasa bir felsefi ve ontolojik yırtılmadır. Bu sayede kişiyi kendi güvenli kozasından çıkarıp o öngörülemez ve kanlı canlı hayatın tam ortasına yerleştirir. Oysa bugün dijital vitrinlerde, yalnızlaştırılmış apartman dairelerinde ve plazaların steril izolasyonunda sözde kutsallaştırılmaya çalışılan “hayvan anneliği”, öteki’nin bu radikalliğinden, yorucu itirazından ve ontolojik acısından köşe bucak kaçan modern öznenin sığındığı “Aynı’nın Cehennemi”dir.

Dekolonizasyonu Aşmak: Bilgi, İktidar ve Ortak Sorumluluk

Mon, 01 Jun 2026 0:45:00 GMT

Sömürgeci zihniyetin kökleri, modern dünyanın kuruluş anına, 1492'ye uzanır. "Coğrafi keşiflerin" başlangıcı olarak anılan bu tarih, aslında küresel bir iktidar matrisinin doğum yılıdır. Bu matrisin iç içe geçmiş katmanlarında birbirine bağlı üç hiyerarşi dikkat çeker: Avrupa dillerini diğer tüm dillerin üzerinde konumlandıran dilsel hiyerarşi, Hristiyanlığı yegâne ruhsal otorite kabul eden manevi hiyerarşi, Batı bilgisini "nesnellik" maskesiyle mutlaklaştıran epistemik hiyerarşi.

ABD/İsrail-İran Savaşı ve Kaybolan Rasyonellik

Mon, 01 Jun 2026 0:20:00 GMT

ABD’nin İran’a kara harekâtı kararı değişik rasyonellik kavramları altında açıklanabilir ve yorumlanabilir. Bu açıklamalar gelişi güzel değil ama belli kıstaslar altında mümkün olur. Farklı kıstaslara göre yapılan analizler ve açıklamalar hem aydınlatıcı görüşler ortaya koyar hem de kullandıkları ve içerdikleri belirli varsayımlarla kavram kargaşasını sona erdirirler.

Doğu Akdeniz’de Enerji Gaspı: İsrail’in Lübnan Gazına Yönelik Hamlesi

Mon, 01 Jun 2026 0:11:00 GMT

Esasen Doğu Akdeniz’de Lübnan gazı etrafında yaşanan bu gerilim, ilk bakışta iki ülke arasında güncel bir deniz yetki alanı anlaşmazlığı gibi görünse de enerji kaynaklarının kontrolü üzerinden şekillenen daha geniş bir güç mücadelesinin parçasıdır. Mevcut konjonktür ise İsrail’in, Lübnan’ın içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik zaafları kendi lehine asimetrik bir avantaja dönüştürme arayışını beslemektedir. Tel Aviv’in bu yaklaşımı, Kana sahası üzerindeki Lübnan haklarını aşındırmayı ve Doğu Akdeniz enerji denkleminde İsrail lehine yeni bir hegemonya alanı kurmayı hedefleyen daha geniş bir stratejinin parçası olarak okunmalıdır.

Ablukayı Kırmak ve Teşhir Etmek: Küresel Sumud Filosu’nun Gazze Yolculuğu

Mon, 01 Jun 2026 0:15:00 GMT

Küresel Sumud Filosu, şiddet içermeyen sivil inisiyatif geleneğini deniz boyutuna taşıyan ve 2006’dan bu yana işgalci İsrail rejiminin uluslararası hukuku çiğneyerek uyguladığı abluka altında yaşayan 2,8 milyonluk Filistinli sivile ulaşmayı hem pratik hem de sembolik düzeyde hedefleyen küresel bir koalisyon olarak öne çıkmaktadır. Nitekim Küresel Sumud Filosu’nun amacı, Gazze’ye insani yardım taşıma girişimleriyle İsrail’in uluslararası hukuku çiğneme kapasitesini görünür kılmak ve meşruiyet krizini derinleştirmektir.

Yeni Jeopolitik Gerçeklerle Türkiye-Avrupa İlişkileri

Mon, 01 Jun 2026 0:18:00 GMT

Dünyada değişen jeopolitik dengeler, önünde sonunda Berlin-Paris eksenine Türkiye’yi hazmetmesi gerektiğini öğretmektedir. Almanya başta olmak üzere Avrupa Birliği bugün ABD ile Çin Halk Cumhuriyeti’nin olası bir küresel paylaşım anlaşmasında masadaki menüde yer alacağının bilincine varmıştır. Artık yapmaları gereken SSCB’nin 1992’deki çöküşünden bu yana cömertçe boşa harcadıkları zamanı ve parayı telafi etmektir. Dahası Türkiye’yi oyalamak için harcadıkları enerjinin de beyhude olduğunu itiraf etmeleri gerekir.

İran Savaşı, Trump’ı Çin Karşısında Nasıl Zayıflattı?

Mon, 01 Jun 2026 0:23:00 GMT

Trump Çin’e, İran gibi orta büyüklükteki bir devlete karşı savaşta füze stoklarının önemli bir kısmı tükenmiş, Hürmüz Boğazı’nı açmaktan ve Körfez’deki müttefiklerini savunmaktan aciz bir ülkenin lideri olarak gitti. Bu durumda, muhatabı Şi Cinping karşısında tehdit yerine uzlaşı ve hatta taviz dilini kullanmaktan başka çaresi olmadı. Geziyi yorumlayan Batı medyasının kullandığı dile ve yayınladıkları alaycı karikatürlere bakıldığında, İran Savaşı’ndaki başarısızlığın ABD’nin artık dünyanın tek süper gücü olmadığını gösterdiğini, bu konudaki en iddialı Amerikalı lider olan Trump’ın da artık Çin’i eş değer bir güç olarak kabul ettiğini söylemek mümkündür.

Mali’de FLA-JNIM İttifakının Sınırları: Goita Yönetimine Karşı Başarı Mümkün mü?

Mon, 01 Jun 2026 0:27:00 GMT

Ortaya çıkan tablo, ilk bakışta görüldüğünün aksine rejimin kısa vadede çöküşünden ziyade, Mali’de devlet otoritesi ile silahlı gruplar arasında uzun süreli bir yıpratma savaşının derinleştiğine işaret etmektedir. Bugün Mali’deki temel mesele, silahlı grupların askeri kapasitesinden çok, bu kapasitenin sürdürülebilir bir siyasal düzene dönüşüp dönüşemeyeceğidir. Nitekim JNIM ile FLA’nın son dönemdeki koordinasyonu, rejimi yıpratma bakımından önemli sonuçlar üretse de Mali’yi birlikte yönetebilecek ortak bir siyasal vizyon ortaya koyamamaktadır.

Körfez’in Yeni Jeopolitik Normali: Suudi Arabistan-BAE Ayrışması

Mon, 01 Jun 2026 0:31:00 GMT

Gelinen noktada Körfez’de “tam uyumlu ortaklık” dönemi büyük ölçüde sona ermiş, onun yerini kontrollü ve zaman zaman rekabetçi bir birlikte var olma süreci almıştır. Suudi Arabistan ile BAE arasındaki bu tedrici ayrışma süreci, Körfez siyasetinin yeni normali olarak okunabilir. Bu durum ani bir kopuş gibi gözükmemekle birlikte yavaş fakat derin etkiler üreten bir güç kayması şeklinde ilerlemektedir. Bu nedenle gerek bölgesel gerekse de küresel aktörlerin artık Suudi Arabistan ile Birleşik Arap Emirlikleri’ni tek bir kutupmuş şeklinde değerlendirmeyi sonlandırmaları gerekmektedir.

NATO Zirvesi ve Türkiye’nin Küresel Sistemde Yükselen Gücü

Mon, 01 Jun 2026 0:24:00 GMT

Türkiye bugün yalnızca coğrafi avantajları nedeniyle değil; kriz çözme kapasitesi, çok yönlü diplomasi anlayışı ve bağımsız siyasi refleksleriyle küresel güç merkezlerinin dikkatle izlediği bir devlet hâline gelmiştir. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın liderliğindeki Türkiye’nin dış politikada geliştirdiği bu paradigma, klasik çevre ülke psikolojisini büyük ölçüde aşmıştır. Uzun yıllar boyunca Batı güvenlik mimarisinin yalnızca bir ileri karakolu gibi değerlendirilen Türkiye; bugün kendi oyun planını kurabilen, gerektiğinde küresel aktörlerle müzakere eden, gerektiğinde bağımsız hamleler yapabilen bir güç merkezi hâline dönüşmüştür.

Türkiye Post-Western Bir Dünyada mı Hareket Ediyor?

Mon, 01 Jun 2026 0:49:00 GMT

Post-Western kavramı, bu konjonktürde ortaya çıkan ve Batı’nın küresel siyaset, ekonomi ve kültürel anlamda mutlak hakimiyetinin kalmadığını ifade eder. Çin başta olmak üzere Asya’da yükselen güçlerin yanında, Hindistan, Rusya, Körfez ülkeleri ya da Brezilya, Endonezya, Türkiye gibi bölgesel güçlerin Batı’yı tek güç merkezi olarak algılamayarak otonom davranışlar sergilemeleri, Post-Western dünyanın işareti olarak görülmektedir. Türkiye için aslında Post-Western kavramı ile tanımlanan nitelikler yeni bir durum değil. Ankara, öncelikle uluslararası sistemin Batı sonrası halinin daha fazla güvenlik ihtiyacı oluşturduğu konusundaki durumu fark ederek, buna uygun davranan bir tavır içinde olmuştur.

Irak’ta Yeni Hükümet ve Türkiye ile Stratejik Yakınlaşmanın Geleceği

Mon, 01 Jun 2026 0:53:00 GMT

Şii siyasi alanındaki parçalanma, KDP ile KYB arasındaki rekabetin sertleşmesi, Sünni siyasi aktörlerin daha pragmatik ilişki ağları üretmeye başlaması ve İran’a yakın grupların kendi içerisindeki ayrışması, Bağdat’taki siyasal zeminin değiştiğini gösteriyor. Türkiye ise temel stratejik ilkelerini koruyor. Irak’ın toprak bütünlüğü, siyasi birliği, çatışmalardan uzak tutulması ve bölgesel istikrarın korunması Ankara açısından değişmeyen başlıklar olmaya devam ediyor. Ancak Türkiye bu ilkeleri, artık daha esnek ilişki ağları ve değişen saha dengeleri üzerinden yürütüyor.

Türkiye'nin Barış ve Caydırıcılık Parolası: EFES 2026 Tatbikatı

Mon, 01 Jun 2026 0:57:00 GMT

Hâlihazırda dünya kamuoyunun gündeminde olan Ukrayna-Rusya Savaşı, ABD/İsrail-İran Savaşı ve diğer bölgesel çatışmalar, modern muharebe sahasının dönüşümünü gözler önüne sermektedir. Bu dönemde bilhassa insanlı ve insansız platformların birbiriyle entegre çalıştığı, yapay zekâ entegre çözümlerle karar alma süreçlerinin hızlandığı ve otonom sistemlerin çarpan etkisi oluşturduğu daha net görülmektedir. EFES 2026 senaryoları incelendiğinde Türkiye'nin, dönüşümü ne kadar yakinen takip ettiği, öncü nitelikte doktrinler geliştirdiği açıkça görülmektedir.

Ateşkesteki Savaş: İran-ABD Arasında Yeni Denge Arayışı

Mon, 01 Jun 2026 0:51:00 GMT

İran, Hürmüz kozunu gelecekteki muhtemel ABD/İsrail saldırılarına karşı bir caydırıcılık unsuru olarak formüle edip hukukileştirmeye/kurumsallaştırmaya çalışsa da bunun caydırıcılık mantığının ötesine uzanan bir yeni bölgesel jeopolitik tasavvurun kaldıracı olarak dizayn edildiğini anlamak zor değil. Zira Hürmüz’ü kontrol eden, Körfez’i de kontrol eder. Bu durum, gemilerden geçiş ücreti almak gibi ekonomik ya da salt caydırıcılık üretmek gibi güvenlik sebepleriyle izah edilemez.

CHP’de Yol Ayrımı

Mon, 01 Jun 2026 0:03:00 GMT

Uzun ve yıkıcı yargısal mücadelelerden sonra 21 Mayıs 2026 günü ortaya çıkan mutlak butlan kararı, CHP’yi yeni bir bölünmenin eşiğine getirmiş durumda. Bir yandan Partisi’ne yeniden kavuşan Kılıçdaroğlu ve ekibi, diğer yandan yolsuzluk ve yozlaşma ile malul hale gelmiş İmamoğlu-Özel ekibi, iç iktidar mücadelesinde birbirlerini ortadan kaldırmak için yoğun hamleler içindeler. Görünen o ki, İmamoğlu-Özel ekibi, parti içinde tutunamayacaklarını gördükleri için yeni bir parti yolundalar.

Terörsüz Türkiye Süreci: Tarihi Bir Fırsatın Eşiğinde

Mon, 01 Jun 2026 0:21:00 GMT

Sürecin temposu ile ritmi arasındaki ayrımı ele almak açıklayıcı olacaktır. Tempo açısından değerlendirildiğinde sürecin kayda değer adımlar içerdiği görülmektedir. PKK’nın kendini feshetmesi, silahların sembolik de olsa yakılması, komisyonun kurulması ve raporun yayımlanması bu adımların başında gelmektedir. Ancak bu ilerleyişe karşın sürecin ritminde bir bozulma yaşandığı da göz ardı edilemez. Bu bozulmanın temel kaynaklarından biri, komisyon raporunun öngördüğü sıralama ile PKK’nın talepleri arasındaki uyumsuzluktur.

Kriter'in Haziran Sayısı Çıktı!

Mon, 01 Jun 2026 0:49:00 GMT

Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı (SETA) bünyesinde hazırlanan Kriter Dergi'nin 113. sayısı yayında...