2025 sonrası dönemde; Amerika Birleşik Devletleri, İsrail ve İran arasında hızla tırmanan askeri gerilim, uluslararası sistemde yalnızca bölgesel bir kriz değil, aynı zamanda küresel güvenlik, enerji ve diplomasi dengelerini etkileyen çok katmanlı bir çatışmaya dönüşmüştür. Bu bağlamda Avrupa Birliği (AB), hem coğrafi yakınlığı hem de ekonomik, diplomatik ve normatif kapasitesi nedeniyle krizin önemli dış aktörlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Ne var ki AB’nin bu kriz karşısındaki performansı, uzun süredir tartışılan “jeopolitik aktörlük” ve “stratejik özerklik” kapasitesini yeniden sorgulanır hale getirmiştir.
AB’nin Çift Yönlü Söylem Alışkanlığı
Krizin ilk aşamasında AB kurumları, özellikle Avrupa Komisyonu ve Avrupa Dış Eylem Servisi aracılığıyla hızlı bir diplomatik refleks göstermiştir. Bu çerçevede AB; “itidal”, “uluslararası hukuk” ve “sivillerin korunması” vurgularını öne çıkarmıştır. AB üyesi ülkeler yaptıkları ortak açıklamalarında, her zaman yaptığı gibi tüm taraflara “maksimum itidal” çağrısında bulunmuş ve uluslararası hukuka uyulmasını talep etmiştir. Ancak aynı zamanda İsrail’in güvenliğine yönelik tehditler de kınanmıştır. Bu çift yönlü söylem, AB’nin krizlere verdiği klasik yanıtın bir devamı niteliğindedir: Güvenlik kaygılarını tanıyan ancak çatışmanın genişlemesini önlemeye çalışan dengeli bir retorik. Ancak bu aşamada dikkat çeken husus, üye devletlerin söylem tonları arasındaki farklılıklardır. Bazı ülkeler İsrail’e daha açık destek verirken, bazıları uluslararası hukuka ve sivillerin korunmasına daha fazla vurgu yapmıştır. Dolayısıyla AB düzeyinde ortaya konan “ortak açıklama”, aslında farklı ulusal pozisyonların minimum ortak paydasını yansıtmaktadır.
Krizin ekonomik boyutu, Avrupa Birliği açısından en az güvenlik boyutu kadar belirleyici bir nitelik taşımaktadır. Özellikle Hürmüz Boğazı’nın küresel enerji ticaretindeki kritik rolü düşünüldüğünde, ABD-İsrail-İran geriliminin petrol ve doğal gaz akışları üzerinde oluşturabileceği kesintiler, AB ekonomisi için doğrudan bir risk anlamına gelmektedir. Küresel petrol ticaretinin yaklaşık üçte birinin bu dar geçitten taşınması, olası bir askeri tırmanmanın enerji fiyatlarında ani ve sert dalgalanmalara yol açmasına neden olabilecek bir kırılganlık hazırlamaktadır. Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında enerji arzını çeşitlendirmeye çalışan AB, özellikle LNG ithalatına ve Ortadoğu kaynaklarına daha fazla bağımlı hale gelmişken, bu tür bir kriz, Birliğin enerji güvenliğini yeniden tehdit altına sokmaktadır. Artan enerji fiyatları, yalnızca sanayi üretim maliyetlerini yükseltmekle kalmamakta, aynı zamanda enflasyonist baskıları artırarak ekonomik büyüme üzerinde aşağı yönlü bir etki bırakmaktadır. Bunun yanı sıra; küresel ticaret rotalarında yaşanabilecek aksaklıklar, sigorta maliyetlerinin yükselmesi ve deniz taşımacılığında risk primlerinin artması, Avrupa’nın dış ticaret hacmini de olumsuz etkilemektedir. Enerji ve ticaret boyutuna ek olarak, finansal piyasalarda oluşan belirsizlik, yatırım akışlarını yavaşlatmakta ve özellikle enerji yoğun sektörlerde faaliyet gösteren Avrupa şirketlerinin rekabet gücünü zayıflatmaktadır. Bu nedenle AB’nin kriz boyunca benimsediği temkinli ve gerilimi düşürmeye odaklı politika, yalnızca normatif bir tercih değil, aynı zamanda derinleşen jeoekonomik kırılganlıkların bir sonucudur. Kriz, AB’nin; enerji güvenliği, tedarik zinciri dayanıklılığı ve ekonomik istikrar arasındaki hassas dengeyi korumakta ne kadar zorlandığını bir kez daha ortaya koyarken, Birliğin jeoekonomik araçlarını daha stratejik ve koordineli biçimde kullanma ihtiyacını da görünür hale getirmiştir.
Güvenlik Krizi
Bu krizle ilgili en önemli gelişmelerden biri de Transatlantik ilişkilerde ortaya çıkardığı çatlaktır. Güvenlik alanında NATO çerçevesinde ABD’ye büyük ölçüde bağımlı olan AB, bu kriz bağlamında da Washington’dan tamamen bağımsız bir pozisyon geliştirememiştir. Özellikle İsrail’in güvenliği söz konusu olduğunda, AB’nin genel tutumu ABD ile büyük ölçüde hizalanmasıdır. Bununla birlikte, AB’nin söylemsel düzeyde ABD’den kısmi bir farklılaşma çabası da gözlemlenmektedir. ABD’nin daha sert ve askeri odaklı yaklaşımına karşılık AB; diplomasi, uluslararası hukuk ve çok taraflılık vurgusunu sürdürmüştür. Bu durum AB’nin dış politika konusunda sık sık düştüğü tam hizalanma ile stratejik mesafe arasındaki ikilemlerinden birine daha işaret etmektedir. Ancak bu denge arayışı, pratikte sınırlı kalmıştır. Zira AB’nin güvenlik kapasitesinin sınırlılığı ve ABD ile olan kurumsal bağları, Birliğin bağımsız bir stratejik aktör olarak hareket etmesini zorlaştırmaktadır. Dolayısıyla AB’nin bu kriz bağlamındaki konumu, “stratejik özerklik” söyleminin henüz tam anlamıyla somutlaşmadığını göstermektedir. Bu savaşta ABD ile yaşanan fikir ayrılıkları NATO içinde de krize sebep olmuştur. Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı konusunda AB ülkelerinden istediği desteği alamaması sonrasında NATO’da çekilme fikrini gündeme getirmesi, NATO’nun geleceği ile ilgili tartışmaları da beraberinde getirmiştir. ABD Başkanının sık sık bu tehdide başvurması ise aslında AB’nin stratejik özerkliğe ne kadar ihtiyacı olduğunu kanıtlar niteliktedir.
ABD ile ilişkilerin yanında AB’nin İsrail politikası da tam bir ayrışma örneği sergilemektedir. Kurumsal düzeyde yapılan açıklamalar, genellikle İsrail’in kendini savunma hakkını tanıyan bir çerçeveye sahipken, üye devletlerin bu konuya yaklaşımı oldukça heterojendir. Özellikle Almanya ve bazı Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri, İsrail’e güçlü siyasi destek verirken; İrlanda ve İspanya gibi ülkeler, İsrail’in askeri operasyonlarını daha eleştirel bir perspektiften değerlendirmiştir. Özellikle İspanya, İsrail’in Gazze soykırımından başlamak üzere bu ülkenin Ortadoğu’da uyguladığı şiddet yanlısı politikalarına en güçlü tepkileri gösteren ülkelerin başında gelmektedir. Fransa ise bu iki uç arasında daha dengeli bir pozisyon almaya çalışmıştır. Bu farklılıklar, AB’nin dış politikasının çok katmanlı yapısını ve ulusal çıkarların belirleyiciliğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu bağlamda AB’nin İsrail politikası, “retorik birlik – pratik parçalanma” ikiliğinin en net gözlemlendiği alanlardan biridir. Ortak açıklamalar birlik görüntüsü sunsa da, sahadaki politikalar ve diplomatik öncelikler üye devletler arasında ciddi farklılıklar göstermektedir.
Savaşın diğer bir tarafı olan İran ile ilişkilere bakıldığında AB’nin yaklaşımının daha uzun vadeli ve kurumsallaşmış bir çerçeveye dayandığı görülmektedir. Özellikle JCPOA (İran Nükleer Anlaşması), AB’nin İran politikasının temel referans noktalarından biri olmaya devam etmektedir. AB, bu anlaşmanın korunmasını ve yeniden canlandırılmasını uzun süredir desteklemekte, diplomatik çözüm yollarını öncelemektedir. Bu kriz bağlamında da AB, İran’a yönelik tamamen dışlayıcı bir politika izlemekten kaçınmış, aksine diplomatik kanalların açık tutulmasını savunmuştur. Ancak bu yaklaşım, ABD’nin yaptırım politikaları ve bölgesel güvenlik kaygıları nedeniyle sınırlı bir etki doğurabilmiştir. Dolayısıyla AB’nin İran politikası, bir yandan diplomatik angajmanı sürdürme çabası, diğer yandan ise Batı ittifakı içindeki konumunu koruma gerekliliği arasında şekillenmektedir. Bu ikili yapı, AB’nin dış politika davranışındaki yapısal kısıtları bir kez daha gözler önüne sermektedir.
AB İçindeki Farklılıkların Yansıması
Krizin en önemli sonuçlarından biri, AB içindeki yapısal fikir ayrılıklarının yeniden görünür hale gelmesidir. Üye devletler arasındaki bu farklılıklar, yalnızca dış politika tercihleriyle değil, aynı zamanda tarihsel deneyimler, güvenlik algıları ve iç siyasi dinamiklerle de yakından ilişkilidir. Örneğin Doğu Avrupa ülkeleri, Rusya tehdidi nedeniyle güvenlik konularında ABD ile daha yakın hizalanma eğilimindeyken; Batı Avrupa ülkeleri, diplomatik çözümlere daha fazla vurgu yapmaktadır. Ayrıca bazı ülkelerde kamuoyu baskısı ve iç siyaset, hükümetlerin dış politika tutumlarını doğrudan etkilemektedir. Bu durum, AB’nin dış politika üretiminde “konsensüs zorunluluğu”nun getirdiği sınırlamaları açıkça göstermektedir. Ortak bir politika oluşturulsa bile, bu politika genellikle en düşük ortak paydada şekillenmekte ve güçlü bir stratejik yönelimden yoksun kalmaktadır.
Tüm bu farklılıklara rağmen, AB’nin tamamen parçalanmış bir aktör olduğu da söylenemez. Birlik, özellikle insani yardım, sivillerin korunması ve uluslararası hukukun savunulması gibi konularda ortak bir tutum sergilemiştir. Ayrıca gerilimin tırmanmasını önlemeye yönelik diplomatik çağrılar da büyük ölçüde ortaklaşmıştır. Ayrıca krizin derinleşmesiyle birlikte AB içerisinde belirgin bir ABD karşıtlığı ve Washington’ın tek taraflı politikalarına yönelik ortak bir direnç filizlenmiştir. Özellikle Donald Trump yönetiminin müttefiklik hukukunu zorlayan sert askeri söylemleri ve Hürmüz Boğazı üzerinden Avrupa’ya yönelik savunma şantajları, AB başkentlerinde “stratejik bir hayal kırıklığı” doğurmuştur. Bu durum, normal şartlarda dış politikada uyum sağlamakta zorlanan AB ülkelerini, ABD’nin bölgeyi istikrarsızlaştıran hamlelerine karşı daha gür ve ortak bir tonda tepki vermeye itmiştir. Dolayısıyla bu kriz, sadece bir bölgesel çatışma değil, aynı zamanda Avrupa’nın kendi kaderini tayin etme arzusunun Transatlantik ittifakın önüne geçtiği ve Washington’ın baskıcı tutumuna karşı AB’den beklenmedik düzeyde sert ve kararlı bir duruşun sergilendiği bir kırılma noktası olarak kayda geçmiştir. Bu durum AB’nin “normatif güç” kimliğinin hâlâ belirli ölçüde geçerliliğini koruduğunu göstermektedir. Ancak bu normatif çerçevenin, sert güvenlik meseleleri karşısında sınırlı bir etkiye sahip olduğu da açıktır.
ABD/İsrail-İran çatışması, Avrupa Birliği’nin dış politika kapasitesini sınayan kritik bir test alanı olmuştur. Bu süreçte AB, diplomasi, uluslararası hukuk ve insani araçlara dayalı yaklaşımını koruyarak normatif kimliğini sürdürmüş, ancak bu yaklaşımı etkili ve bütüncül bir stratejiye dönüştürmekte zorlanmıştır. Üye devletler arasındaki yapısal ayrışmalar ve ABD’ye olan güvenlik bağımlılığı, Birliğin kriz karşısında tutarlı ve güçlü bir jeopolitik aktör olarak konumlanmasını sınırlandırmıştır. Ortaya çıkan tablo, AB dış politikasının temel gerilimini açık biçimde yansıtmaktadır: Söylemde birlik ile uygulamada parçalanma arasındaki süreklilik. Bu gerilim, yalnızca mevcut krize özgü olmayıp, Birliğin uzun süredir tartışılan stratejik özerklik hedefinin de henüz kurumsal ve siyasi düzeyde tam anlamıyla içselleştirilmediğini göstermektedir. Dolayısıyla bu kriz, AB’nin uluslararası sistemde daha etkili bir aktör olabilmesi için yalnızca araç kapasitesini değil, aynı zamanda karar alma mekanizmalarını ve siyasi uyumunu güçlendirmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Son tahlilde, AB’nin gelecekte benzer krizlerde belirleyici bir rol oynayabilmesi, normatif iddialarını jeopolitik kapasite ile destekleyebilmesine bağlıdır. Aksi takdirde Birlik, küresel krizlerde söylem üreten ancak yön veren bir aktör olmaktan uzak kalmaya devam edecektir.
