31 Temmuz 1959’da Adnan Menderes tarafından başlatılan ortak üyelik süreci ve 14 Nisan 1987’de Turgut Özal ile birlikte başlayan tam üyelik süreci ile birlikte iki koldan ilerleyen Türkiye’nin Avrupa Birliği’nin bir parçası olma girişimleri, altmış yılı aşkın bir süredir nihayete ermemiştir. 1963’te imzalanan Ankara Antlaşması, 1996’da yürürlüğe giren Gümrük Birliği ve 2005’te başlayan tam üyelik müzakereleri, bu sürecin kurumsal sütunlarını oluşturmaktadır. Ancak bugün gelinen noktada, tam üyelik perspektifinin siyasal ve normatif zemini büyük ölçüde aşınmış görünmektedir. Avrupa Parlamentosu kararları, Konsey tutumları ve Komisyon ilerleme raporları dikkate alındığında, üyelik müzakerelerinin fiilen donmuş olduğu açıktır. Buna karşın, bir paradoks oluşturacak biçimde, iki taraf arasında son yıllarda yeniden bir “yakınlaşma” söylemi güç kazanmıştır. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, enerji güvenliği tartışmaları, göç yönetimi, tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılması ve savunma sanayii iş birlikleri bu yakınlaşmanın temel başlıklarını oluşturmaktadır. Bu tablo, ilişkilerin normatif–kurumsal üyelik hattından jeopolitik–işlevsel iş birliği hattına kaydığını göstermekte ve akla şu soruyu getirmektedir: Bu yakınlaşma tam üyeliğin bir habercisi olarak mı okunmalıdır, yoksa taraflar artık tam üyeliğe alternatif yeni senaryoları mı değerlendirmektedir?
Yakınlaşmanın Eksenleri
Bu yakınlaşmanın ilk ekseni jeopolitik zorunluluk temelli bir yakınlaşmadır. Bu noktada güvenlik ve enerji başlıkları ön plana çıkmaktadır. Şöyle ki, Rusya-Ukrayna Savaşı sonrası AB’nin genişleme perspektifinde güvenlik temel belirleyici olmuş ve bu çerçevede Moldova ve Ukrayna’ya adaylık statüsü verilmiş, aynı zamanda uzun bir dönemdir bekleyen Batı Balkanlar genişlemesi canlandırılmıştır. Türkiye ise NATO’nun önemli bir gücü olması, Karadeniz güvenliği ve enerji transit rolü nedeniyle bölgedeki etkisini artırmıştır. Bu bağlamda; yakınlaşma, normatif dönüşüm beklentisinden ziyade jeostratejik karşılıklı bağımlılık üzerinden şekillenmektedir. AB açısından Türkiye; enerji koridoru, savunma sanayii kapasitesi ve göç yönetiminde vazgeçilmez bir aktör konumundadır. Türkiye açısından ise AB; en büyük ticaret ortağı, doğrudan yabancı yatırım kaynağı ve teknoloji transferi açısından kritik önemdedir. Bu durum, klasik üyelik perspektifinden ziyade karşılıklı bağımlılığa dayalı, güvenlik temelli ve pragmatik yakınlaşma modeline işaret etmektedir.
İkinci eksen karşılıklı olarak ekonomik bağımlılık temelli bir yakınlaşmadır. Gümrük Birliği’nin güncellenmesi meselesi üzerinden oluşturulacak bir yeni dönem, bu eksenin en önemli işareti olarak görülebilir. Zira 1996’da Gümrük Birliği’nin yürürlüğe girmesiyle birlikte Türkiye, AB iç pazarına kısmen entegre olmuş, ancak hizmetler, tarım ve kamu alımları kapsam dışında kalmıştır. Türkiye uzun yıllardır bu konuda AB’den bir güncelleme talep etmektedir. Bu düzenleme, üyelikten bağımsız bir şekilde ekonomik ilişkilerin yönetilmesi için de gereklidir. Aynı zamanda dönemin ruhuna uygun olarak ortaya çıkan Yeşil Mutabakat uyumu, dijital tek pazar standartları, tedarik zinciri dayanıklılığı, karbon sınır düzenlemesi gibi alanlar teknik regülasyon temelli entegrasyonu zorunlu kılmaktadır. Bu durum, siyasal üyelik süreci askıda olsa da, ekonomik ve düzenleyici entegrasyonun halen sürdüğü, ancak bu konuda önemli düzenlemelere ihtiyaç duyulduğu gerçeğini göz önüne sermektedir. AB tarafının, diğer başlıklarda Türkiye’ye olan bağımlılığı arttıkça, Gümrük Birliği’nin güncellenmesi konusunda Ankara avantajlı duruma geçecektir.
Teknik uyum temelli yakınlaşma ise üçüncü ekseni oluşturmaktadır. Türkiye ile AB arasında siyasal üyelik süreci ilerlemese de ekonomik entegrasyonun gerektirdiği düzenleyici uyum ve standart eş güdümü devam etmektedir. Bu süreç, siyasi genişlemeden ziyade piyasa mantığı ve karşılıklı bağımlılık üzerinden ilerleyen bir entegrasyon biçimidir. Bu modelde yakınlaşmanın itici gücü demokratikleşme koşulluluğu ya da genişleme siyaseti değil; ticaretin sürdürülebilirliği, iç pazara erişim ve karşılıklı ekonomik bağımlılığın getirdiği yapısal zorunluluktur. Özellikle Gümrük Birliği çerçevesinde Türkiye; AB’nin ürün standartları, rekabet hukuku, çevre ve iklim düzenlemeleri, dijital ekonomi kuralları ve enerji piyasası normları gibi alanlardaki mevzuatına uyum sağlamak durumunda kalmaktadır. Bu durum, AB’nin küresel ölçekte standart belirleyici gücünün Türkiye üzerinde dolaylı fakat güçlü bir etkisi olduğunu göstermektedir. Ancak bu süreç asimetrik bir nitelik taşır: Türkiye büyük ölçüde kurallara uyum sağlayan konumdayken, bu kuralların belirlenme sürecine doğrudan katılım imkânına sahip değildir. Dolayısıyla ortaya çıkan tablo; üyelik hedefinden bağımsız, alan bazlı ve düzenleyici bütünleşmeye dayalı; siyasal entegrasyondan ziyade teknik ve ekonomik uyum üzerinden ilerleyen bir yakınlaşma modelini ifade etmektedir.
Gelişen Bazı Senaryolar
Bu yakınlaşma, yakın dönemde Türkiye-AB ilişkilerinde ortaya çıkabilecek yeni modele dair bazı senaryoları gündeme getirmektedir. Buna göre ilk senaryo “genişletilmiş Gümrük Birliği ve derin ekonomik entegrasyon” senaryosudur. Bu senaryoda, merkeze tam üyelik değil, Gümrük Birliği’nin güncellenmesi ve genişletilmesi yerleştirilmektedir. Ekonomik bütünleşmeyi teknik uyum ve piyasa erişimi üzerinden güçlendirmeyi öngören bu modelde kapsam dışı bırakılmış olan hizmetler, tarım ve kamu alımları alanlarının dahil edilmesiyle ekonomik entegrasyonu derinleştirmek hedeflenmektedir. Bu senaryo özellikle dijital ekonomi, e-ticaret, sürdürülebilir üretim ve yeşil dönüşüm başlıkları ile tarafların karşılıklı ekonomik bağımlılığını daha kurumsal bir zemine taşıyabilecektir. Ancak bu yaklaşımın en önemli sorunu, Türkiye’nin karar alma mekanizmalarına dahil olmaksızın AB düzenlemelerine uyum sağlamak zorunda kalmasıdır. Dolayısıyla bu senaryo, ekonomik açıdan rasyonel ve uygulanabilir görünse de kurumsal eşitlik ve temsil boyutunda yapısal bir asimetri üretme riski taşımaktadır.
Stratejik ortaklık ve güvenlik temelli iş birliği senaryosu, siyasi üyelik ihtimali zayıflayan Türkiye için bir başka seçenektir. Bu senaryoda, jeopolitik ve güvenlik eksenli bir “stratejik ortaklık” modeli esas alınmaktadır. Yukarıda bahsedilen gelişmeler ışığında Türkiye’nin AB açısından stratejik öneminin arttığı belirtilmişti. Bu çerçevede taraflar arasında savunma sanayii, enerji güvenliği, göç yönetimi ve kriz koordinasyonu gibi alanlarda kurumsallaşmış fakat üyelik içermeyen bir ortaklık modeli söz konusu olabilir. 2016’da taraflar arasında imzalanan Göç Mutabakatı, bu konuda önemli bir örnek teşkil etmektedir. Bu modelde normatif dönüşüm beklentisi geri planda kalırken, karşılıklı çıkar temelli pragmatik iş birliği ön plana çıkmaktadır. Bu senaryonun da temel handikabı ortaklığın krizlere bağlı olarak gelişmesidir. Yani, jeopolitik baskı azaldığında ortaklık dinamikleri zayıflayabilir. Dolayısıyla bu senaryo, yüksek stratejik potansiyele sahip olmakla birlikte, konjonktürel dalgalanmalara açık bir yapıya sahiptir.
Avrupa bütünleşmesinde son zamanlarda çokça tartışılan “iki ya da çok vitesli entegrasyon yaklaşımı” da Türkiye-AB ilişkileri açısından bir başka gelecek senaryosu olarak düşünülebilir. AB’nin kendi geleceği için de üzerinde durduğu bu yaklaşımda, Türkiye’nin AB’ye tam üyeliği yerine, belirli politika alanlarında derin entegrasyona katılması öngörülmektedir. Örneğin, enerji piyasaları, dijital düzenlemeler, araştırma ve inovasyon programları ya da savunma projeleri gibi başlıklarda Türkiye’nin daha yoğun kurumsal entegrasyonu mümkün olabilir. Bu model, üyelikten bağımsız fakat üyelik benzeri işlevsel katılım alanları getirir. Özellikle AB’nin 2019 sonrası yeşil dönüşüm politikaları ve dijital düzenlemeleri dikkate alındığında, Türkiye’nin bu alanlarda uyum sağlaması, fiili entegrasyonu artırabilir. Ancak bu yaklaşım, bütüncül bir siyasi çerçeve sunmadığı için parçalı ve sektörel bir entegrasyon üretir; bu da ilişkilerin stratejik vizyonunu zayıflatabilir. Yine de günümüz koşullarında en gerçekçi ve esnek alternatiflerden biri olarak değerlendirilebilir.
Son bir senaryo ise 2022’de Fransa’nın öncülüğünde başlatılmış olan Avrupa Siyasi Topluluğu projesi üzerinden ilerleyebilecek bir modeldir. Türkiye’nin AB üyesi olmaksızın Avrupa siyasi alanında kurumsal olarak yer aldığı bir çerçeve sunan bu senaryo, genişleme sürecinden bağımsız, gevşek fakat kapsayıcı bir siyasi platform sunmaktadır. Bu model Türkiye’ye AB’nin dış politika ve güvenlik politikaları konusunda bir iş birliği ve koordinasyon imkânı sunabilmektedir. Ancak bu mekanizma, AB entegrasyonu açısından da henüz yeni bir mekanizmadır ve kurumsal çerçevesi tam anlamıyla oturmamıştır. Aynı zamanda bağlayıcı karar alma süreçleri üretmediği için daha çok siyasi istişare forumu niteliği taşımaktadır. Dolayısıyla bu modelle Türkiye’nin Avrupa karar alma süreçlerine gerçek anlamda entegre olması mümkün olmasa bile diplomatik görünürlük ve stratejik eş güdüm açısından yeni bir alan açabilme potansiyeline sahiptir. Bu senaryo, üyeliğe alternatif olmaktan ziyade, üyelik dışı siyasi temasın kurumsallaşması anlamına gelmektedir.
Bu senaryoların ortak özelliği, üyeliği merkeze almadan alan odaklı ve karşılıklı çıkarlara dayalı bir yakınlaşma modeli üretmeleridir. Ancak her bir model kendi içinde avantaj ve dezavantajlara sahiptir. Genişletilmiş Gümrük Birliği ekonomik olarak güçlü fakat siyasal olarak sınırlı bir modeldir; stratejik ortaklık güvenlik merkezli fakat konjonktüre bağımlıdır; çok vitesli Avrupa fikri esnek fakat parçalıdır; Avrupa siyasi alanına entegrasyon ise sembolik fakat sınırlı kurumsal etki oluşturabilecek kapasitededir. Dolayısıyla yeni dönemde Türkiye–AB ilişkilerinin hangi yöne evrileceği, bu senaryolardan hangisinin tarafların uzun vadeli çıkar hesaplarına daha uygun görüleceğine bağlı olacaktır.
