Ankara Zirvesi, NATO’nun güvenlik gündeminin merkezinde hangi başlıkların yer aldığını açık biçimde gösterdi. Zirve bildirisinde kolektif savunmaya, Transatlantik bağa ve Washington Antlaşması’nın 5. maddesine yapılan güçlü vurgu, ittifakın temel önceliğinin caydırıcılık ve savunma olduğunu bir kez daha ortaya koydu. Rusya’nın Avrupa-Atlantik güvenliğine yönelik uzun vadeli tehdidi, Ukrayna’ya sürdürülecek destek, savunma harcamalarının artırılması, sanayi üretim kapasitesinin genişletilmesi ve yeni askeri kabiliyetlerin geliştirilmesi Ankara Zirvesi’nin ana çerçevesini oluşturdu.
Bu tablo son derece anlaşılır. Rusya-Ukrayna Savaşı devam ederken NATO’nun öncelikle doğu kanadındaki caydırıcılığa odaklanması beklenen bir durumdu. Nitekim zirve bildirisi, 2026 için Ukrayna’ya 70 milyar avroluk askeri teçhizat, yardım ve eğitim desteği sağlanmasını, 2027’de de en az eş değer seviyelerin korunmasını öngörüyor. Aynı şekilde Avrupalı müttefikler ve Kanada’nın savunma yatırımlarını artırması, 50 milyar dolardan fazla yeni tedarik duyurusu yapılması ve savunma sanayii üretim kapasitesinin genişletilmesine yapılan vurgu, NATO’nun harcama oranları ile birlikte harcamaların somut askeri yeteneğe dönüşmesini öncelediğini gösteriyor.
360 Derece Güvenlik ve Güney Kanadın Afrika Boyutu
Ankara Zirvesi Bildirisi’nde yer alan bir başka ifade, bu tartışmanın daha geniş bir zeminde ele alınması gerektiğine işaret ediyor. NATO, caydırıcılık ve savunmada 360 derecelik yaklaşımını sürdürdüğünü belirtmektedir. Bu yaklaşım, ittifakın güvenliğinin yalnızca doğu kanadından, yalnızca Rusya tehdidinden ya da yalnızca konvansiyonel askeri kapasiteden ibaret olmadığını kabul ediyor. Stratejik rekabet, yaygın istikrarsızlık, hibrit tehditler, terörizm, enerji güvenliği, deniz yolları, siber alan, uzay, insansız sistemler, yapay zekâ ve kritik altyapılar aynı güvenlik tablosunun farklı parçalarıdır.
Tam da bu nedenle NATO’nun güney kanadı, Ankara Zirvesi sonrasında daha dikkatli ele alınması gereken alanlardan biridir. Ancak Afrika bu tartışmanın merkezi değildir. NATO’nun ana gündemi, elbette Afrika üzerine kurulmamıştır. Kurulması da beklenmemelidir. Ancak Afrika, güney kanadın güvenlik mimarisini anlamak açısından ihmal edilemeyecek bir boyuttur. Akdeniz’in güneyinden Sahel’e, Kızıldeniz’den Afrika Boynuzu’na uzanan geniş coğrafya, NATO’nun 360 derece güvenlik yaklaşımının pratikte ne anlama geldiğini test eden alanlardan biridir.
Bu noktada öncelikle kavramsal bir ayrım yapmak gerekir. NATO’nun Afrika’ya yaklaşımı ile NATO üyesi ülkelerin Afrika politikaları aynı şey değildir. NATO, farklı tarihsel tecrübelere, jeopolitik önceliklere ve ikili ilişkilere sahip müttefiklerden oluşan bir örgüttür. Fransa’nın, İtalya’nın, Türkiye’nin, ABD’nin, İngiltere’nin veya İspanya’nın Afrika’ya bakışı aynı değildir. Bazı müttefikler Kuzey Afrika’ya, bazıları Sahel’e, bazıları Afrika Boynuzu’na, bazıları ise deniz güvenliği ve ticaret yollarına daha fazla odaklanmaktadır. Ayrıca birçok ülkenin hem NATO hem de Avrupa Birliği üyesi olması, zaman zaman önceliklerin ve araçların birbirine karışmasına yol açabilmektedir.
Bu farklılık bir zayıflık olmak zorunda değildir. Doğru yönetildiğinde NATO içinde daha zengin bir güney kanadı tartışması ortaya çıkarabilir. Zira her müttefikin farklı coğrafyalarda sahip olduğu saha tecrübesi, diplomatik ağlar, savunma kapasitesi ve kalkınma araçları bulunuyor. Asıl mesele, bu çeşitliliği ortak güvenlik anlayışına dönüştürebilmektir. Ankara Zirvesi sonrasında NATO’nun ihtiyacı olan şey, Afrika’ya yönelik merkezî ve tek tip bir politika üretmekten ziyade, Afrika’daki güvenlik kurumlarıyla, bölgesel örgütlerle ve ilgili ülkelerle daha gerçekçi iş birliği kanalları geliştirmektir.
Göçten Kızıldeniz’e Uzanan Güvenlik Hattı
Göç meselesi bunun en görünür başlıklarından biridir. Avrupa kamuoyunda, Afrika, çoğu zaman düzensiz göç tartışmaları üzerinden gündeme gelmektedir. Lampedusa, Ceuta ve Kanarya Adaları gibi noktalar, Kuzey Afrika’daki istikrar ile Avrupa’nın sınır yönetimi arasındaki ilişkiyi görünür kılıyor. Ancak göçü yalnızca güvenlik tehdidi olarak okumak eksik bir yaklaşımdır. Savaş, yoksulluk, iklim baskısı, gıda güvensizliği ve devlet kapasitesindeki zayıflıklar insan hareketliliğinin temel nedenleri arasında yer alıyor. NATO’nun iklim değişikliğini bir tehdit çarpanı olarak kabul etmesi de bu noktada önemlidir. İklim değişikliği doğrudan tek başına çatışma üretmeyebilir. Ancak kaynak kıtlığını, ekonomik kırılganlığı, yerinden edilmeyi ve yerel gerilimleri derinleştirebilir.
Bununla birlikte Afrika kaynaklı göçün ölçeği de abartılmamalıdır. Afrikalı göçmenler, NATO ülkelerinin kabul ettiği en büyük göçmen grubunu oluşturmamaktadır. Afrika’daki göç hareketlerinin önemli bir kısmı kıta içinde gerçekleşmektedir. Bu nedenle Afrika’yı sadece Avrupa’ya yönelen göçün kaynağı olarak görmek hem analitik açıdan hatalıdır hem de sağlıklı ortaklık zemini oluşturmaz. Daha doğru yaklaşım, göç güzergahları üzerindeki ülkelerle ortak sorumluluk, insani koruma, sınır yönetimi, kalkınma ve yerel kapasite inşası arasında denge kuran sürdürülebilir mekanizmalar geliştirmektir.
Güney kanadın Afrika boyutunu önemli kılan ikinci başlık, deniz güvenliği ve ticaret yollarıdır. Ankara Zirvesi Bildirisi’nde İran’a Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer özgürlüğüne tam saygı gösterme çağrısı yapılması, NATO’nun deniz güvenliğini yalnızca klasik askeri başlık olarak değil, küresel ticaret ve enerji güvenliğiyle bağlantılı stratejik bir konu olarak gördüğünü göstermektedir. Aynı mantık Kızıldeniz ve Babü’l Mendeb-Süveyş hattı için de geçerlidir. Husilerin ticari gemilere yönelik saldırıları, bu hattın ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koydu. Gemilerin Ümit Burnu’na yönelmesi; taşıma sürelerini, yakıt maliyetlerini, sigorta giderlerini ve küresel lojistik üzerindeki baskıyı artırdı.
Bu nedenle Kızıldeniz güvenliği sadece bölge ülkelerinin meselesi değildir. Avrupa’nın enerji arzı, üretim zincirleri ve ticari rekabet gücü de bu hattın açık ve güvenli kalmasına bağlıdır. Sudan’daki savaş, Somali’de terörle mücadele, Afrika Boynuzu’ndaki devletler arası gerilimler ve Sahel’deki güvenlik boşlukları, NATO’nun güney kanadını dolaylı fakat güçlü biçimde etkileyen gelişmelerdir. Buradan çıkarılması gereken sonuç, NATO’nun Afrika’ya askeri olarak genişlemesi değildir. Daha gerçekçi ihtiyaç; deniz güvenliği, erken uyarı, istihbarat paylaşımı, sınır güvenliği, terörle mücadele kapasitesi ve kriz önleme alanlarında Afrika ülkeleri ve bölgesel kurumlarla daha düzenli iş birliği kurmaktır.
Rekabetin Ortasında Ortaklık ve Türkiye’nin Katkısı
Büyük güç rekabeti de bu tablonun önemli bir parçasıdır. Rusya’nın; Mali, Burkina Faso, Nijer ve Sudan gibi alanlarda güvenlik ilişkilerini derinleştirmesi, Wagner sonrası Afrika Kolordusu gibi mekanizmalarla daha kurumsal bir varlık geliştirmeye çalışması, NATO açısından dikkatle izlenen bir eğilimdir. Çin’in Afrika’daki etkisi ise limanlar, ulaşım koridorları, dijital altyapı, madencilik ve kritik mineral yatırımları üzerinden ilerlemektedir. Kobalt, manganez, platin grubu metaller, lityum ve grafit gibi kaynaklar savunma sanayii, enerji dönüşümü ve ileri teknoloji üretimi açısından kritik hale gelmiştir.
Yine de Afrika’yı sadece Rusya, Çin, ABD veya Avrupa arasındaki rekabetin sahnesi gibi görmek eksik olacaktır. Afrikalı devletler kendi güvenlik tercihlerini ve kalkınma önceliklerini belirleyen aktörlerdir. NATO ve müttefikleri açısından kalıcı etki üretmenin yolu, Afrika ile egemenliğe saygı, yerel sahiplenme, teknoloji paylaşımı ve karşılıklı fayda temelinde ortaklıklar kurmaktan geçmektedir. Afrika güvenlik mimarisiyle ilişki de bu anlayış üzerine kurulmalıdır. Afrika Birliği, bölgesel ekonomik topluluklar, IGAD, ECOWAS ve diğer bölgesel yapılar, ortak güvenlik üretiminin taşıyıcılarıdır.
Türkiye’nin tecrübesi, bu tartışmada dikkat çekici bir örnek sunmaktadır. Türkiye, NATO müttefiki olarak savunma sanayii kapasitesini somut askeri yeteneğe dönüştüren ülkelerden biridir. İnsansız hava araçları, elektronik harp, mühimmat, kara ve deniz platformları gibi alanlarda gelişen kapasite, NATO’nun Ankara Zirvesi’nde vurguladığı sanayi tabanı ve üretim derinliği tartışmalarıyla doğrudan bağlantılıdır. Ancak Türkiye’nin Afrika’daki rolü yalnızca savunma sanayii ihracatı üzerinden okunmamalıdır.
Somali’de TURKSOM üzerinden yürütülen eğitim faaliyetleri, yerel güvenlik kurumlarının kapasite inşasına odaklanan bir yaklaşımı temsil etmektedir. Türkiye’nin insani yardım, eğitim, sağlık, altyapı ve diplomasi alanlarını güvenlik desteğiyle birlikte düşünmesi, güney kanat için daha bütüncül bir güvenlik anlayışının mümkün olduğunu göstermektedir. Etiyopya ile Somali arasında imzalanan Ankara Bildirisi de önleyici diplomasinin önemini ortaya koymuştur. Arabuluculuk askeri caydırıcılığın alternatifi olmasa da krizlerin silahlı çatışmaya dönüşmeden yönetilmesi bakımından güvenlik mimarisinin tamamlayıcı unsurudur.
NATO 3.0’ın Güney Kanat Sınavı
Ankara Zirvesi sonrasında NATO’nun önünde iki temel sınav bulunmaktadır. İlki, Rusya’ya karşı caydırıcılık ve Ukrayna’ya destek konusundaki kararlılığı sürdürülebilir askeri kapasiteye dönüştürmektir. İkincisi ise 360 derece güvenlik yaklaşımını gerçek anlamda hayata geçirmektir. Bu ikinci sınav, güney kanadın sadece kriz anlarında hatırlanan bir alan olmaktan çıkarılmasını gerektirir.
Bu çerçevede Afrika, güney kanadın geleceğini düşünürken akılda tutulması gereken önemli bir boyuttur. Göç güzergahları, Kızıldeniz güvenliği, Sahel’deki kırılganlıklar, Afrika Boynuzu’ndaki gerilimler, kritik mineraller, iklim kaynaklı riskler ve büyük güç rekabeti NATO’nun güvenlik ortamını giderek daha doğrudan biçimde etkilemektedir.
Bu nedenle NATO-Afrika iş birliğinin amacı ortak güvenlik alanlarını daha sağlıklı yönetmek olmalıdır. Ankara Zirvesi’nin kalıcı katkısı da burada aranabilir. NATO, doğu kanadındaki caydırıcılığı güçlendirirken güney kanadındaki istikrarı da stratejik denklemin parçası haline getirebilirse, 360 derece güvenlik yaklaşımı yalnızca bildirilerde kalan bir ilke olmaktan çıkar. Afrika’yı merkeze taşımadan, ancak Afrika’yı unutmadan kurulacak bir güney kanat vizyonu, Ankara sonrası NATO tartışmalarının en önemli tamamlayıcı başlıklarından biri olacaktır.
