Aralık başında Trump yönetimi, mevcut yönetimin önümüzdeki yıllara ilişkin yönelimlerini belirleyecek olan 2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi belgesini yayımlamıştır. Genel bir perspektiften bakıldığında, strateji belgesi, ABD’nin gücü nasıl tanımladığına ve yeniden konumlandırdığına ilişkin daha derin ve yapısal bir dönüşümü yansıtmaktadır. Bu geniş dönüşüm çerçevesinde teknoloji, özellikle yapay zekâ (YZ), artık yalnızca stratejiyi mümkün kılan bir araç değil, bizzat stratejinin kendisidir. Ekonomik güvenlik, askeri caydırıcılık, ittifak yönetimi ve Çin ile rekabet; teknolojik kontrol, erişim ve kaldıraç kavramları üzerinden yeniden tanımlanmaktadır.
Bu yaklaşım, önceki stratejilere yön veren değer temelli ve kurum merkezli çok taraflılıktan belirgin bir kopuşa işaret etmektedir. Yeni strateji, bunun yerine, ulusal çıkarların merkezde olduğu; işlemsel, pragmatik ve çıkar odaklı bir vizyon ortaya koymaktadır. Bu vizyonda ulusal avantaj, küresel ekonomi ile modern savaşın altyapısını oluşturan kritik teknolojik sistemlerin kim tarafından kontrol edildiğiyle ölçülmektedir. Bu çerçevede YZ, ileri yarı iletkenler, veri altyapıları ve tedarik zincirleri nötr araçlar değildir. Tam aksine, jeopolitik etkinin fiilen icra edildiği temel mücadele alanları olarak görülmektedir.
Ulusal Çıkarın Merkezinde Teknoloji
Strateji, ABD’nin ulusal çıkar tanımını somut ekonomik ve güvenlik sonuçlarına odaklanacak biçimde daraltmakta ve bu hesaplamanın merkezine ise teknolojiyi yerleştirmektedir. YZ, kuantum bilişim, otonom sistemler ve bu alanları mümkün kılan dijital altyapılarda liderlik, yalnızca inovasyon açısından değil, aynı zamanda askeri üstünlük ve küresel etki bakımından da vazgeçilmez olarak çerçevelendirilmektedir. Strateji bu konuda açıktır: Teknolojik öncülüğün kaybedilmesi; caydırıcılığı aşındıracak, sanayi tabanını zayıflatacak ve ABD’nin dış politika kaldıraçlarını daraltacaktır.
Bu teknolojik çerçeveleme, güce dair geleneksel anlayışları da dönüştürmektedir. Önceki stratejiler, özellikle Biden yönetimi tarafından yayımlanan strateji, uluslararası normlara, kurumlara ve demokratik uyuma vurgu yaparken, 2025 stratejisi teknolojik ekosistemler üzerindeki kontrole öncelik vermektedir. Yani standartlar, platformlar, veri akışları ve tedarik zincirleri bu yaklaşımın merkezinde yer almaktadır. Güç artık öncelikle uluslararası düzenin kurallarını kimin belirlediğiyle değil, başkalarının bağımlı olduğu sistemleri kimin inşa ettiği, sahiplendiği ve yönettiğiyle tanımlanmaktadır. Teknolojinin belirleyici olduğu bu yeni realpolitik türü bir süredir gözlemlenmektedir; ancak söz konusu strateji, bu durumu olağanüstü bir açıklıkla kabul etmekte ve ABD politikasını bu yeni stratejik ortama uyarlamaktadır.
Ekonomik Güvenlik, Teknolojik Güvenliktir
Bu yaklaşımın en açık biçimde görüldüğü alan ekonomi politikalarıdır. Ticaret, gümrük tarifeleri, ihracat kontrolleri, sanayi politikaları ve yeniden ülkeye taşıma (re-shoring) uygulamaları, ekonomik araçlar olmaktan çıkarılarak ulusal güvenliğin temel enstrümanları haline getirilmektedir. Strateji, kritik ve yükselen teknoloji sektörlerinde yeniden sanayileşmeyi teşvik etmek ve yerli üretimi korumak amacıyla tarifeler ile düzenleyici kaldıraçların kullanılmasını açıkça savunmaktadır.
Asıl mesele, YZ için gerekli olan ileri çipler, nadir toprak elementleri, enerji ve veri altyapıları gibi teknolojik girdilerin, ABD ve müttefikleri açısından güvenli ve erişilebilir kalmasının sağlanmasıdır. Bu çerçevede tedarik zincirleri stratejik kırılganlıklar, kritik mineraller ise gelecekteki teknolojik güç dengesini belirleyecek varlıklar olarak tanımlanmaktadır.
Biden dönemi stratejilerinde öne çıkan müttefik ülkelere dayalı tedarik zinciri yaklaşımı (friend-shoring) ve teşvik temelli eş güdüm anlayışıyla karşılaştırıldığında, 2025 stratejisi daha zorlayıcı ve hiyerarşik bir çizgi izlemektedir. Hizalanma, ABD’nin belirlediği teknolojik ve stratejik hat üzerinde konumlanma, erişim ve kısıtlama mekanizmaları üzerinden dayatılmaktadır. Pazarlar stratejik faydaya göre açılmakta ya da kapatılmakta; ekonomik açıklık, teknoloji temelli bir ayrıcalık haline gelmektedir.
İhracat kontrolleri bu dönüşümün başlıca aracıdır. İleri yarı iletkenler ve YZ’ye ilişkin kısıtlamalar sürdürülmekte, ancak bu önlemler artık teknolojik erişimi hiyerarşik biçimde düzenleyen işlemsel bir çerçeveye oturtulmaktadır. ABD standartlarıyla hizalanan ülkeler ayrıcalıklı lisanslama, daha derin teknolojik iş birliği ve ABD’nin “YZ yığınına” (AI stack) erişimle ödüllendirilirken; bu hatta konumlanmayanlar dışlanma riskiyle karşı karşıya kalmaktadır. Böylece ihracat kontrolleri, ittifak yönetimi ve teknolojik disiplin araçlarına dönüşmekte; küresel inovasyon yolları teşvikler ve kısıtlamalar yoluyla şekillendirilmektedir.
Bu tablo, çok taraflı yönetişimden yönetilen teknolojik bloklara doğru bir geçişe işaret etmektedir. Standartlar artık küresel kamusal mallar olarak değil, etki ve nüfuz araçları olarak kullanılmaktadır. Sonuç olarak teknoloji yönetişimi, jeopolitik pazarlığın merkezi bir unsuru haline gelmektedir.
Çin: İdeolojik Bir Haçlı Seferi Olmadan Teknolojik Rekabet
Stratejinin Çin’e yaklaşımı bu mantığı pekiştirmektedir. Çin, Trump yönetiminin 2017 tarihli Ulusal Güvenlik Stratejisi’nde ilk kez açık ve resmi biçimde, özellikle teknoloji, ekonomi ve askeri modernizasyon yoluyla ABD çıkarlarına meydan okuyan, stratejik bir rakip ve revizyonist bir güç olarak tanımlanmıştır. En güncel stratejide ise Çin, merkezi stratejik rakip konumunu korumakla birlikte, ilişkinin ideolojik bir rekabet olarak çerçevelenmesinden özellikle kaçınılmaktadır. Bunun yerine, sübvansiyonlar, fikri mülkiyet ihlalleri, tedarik zinciri kaldıraçları ve piyasa çarpıtmaları bağlamında teknolojik ve ekonomik rekabete vurgu yapılmaktadır.
Odak artık Çin’in davranışlarını uluslararası normlar ya da kurumlar aracılığıyla dönüştürmek değildir, küresel ekonominin teknolojik temellerine hâkim olma kapasitesini sınırlamaktır. YZ, yarı iletkenler, bulut altyapısı ve dijital platformlar rekabetin başlıca alanları olarak öne çıkmaktadır. Bu anlamda strateji, hem hedeflerde hem de araçlarda bir yön değişimine işaret etmektedir: Açık bir ayrışma (decoupling) mantığından, yeniden dengeleme (rebalancing) anlayışına geçiş söz konusudur. Amaç, Çin’in teknolojik etki alanını sınırlarken, yönetilen bir ekonomik etkileşim düzeyini muhafaza etmektir.
Bu çerçeveden bakıldığında söz konusu yön değişimi hem pragmatik hem de anlaşılırdır. Ayrışmanın bazı unsurları zaten fiilen ilerlemektedir ve geri dönmesi olası görünmemektedir; yalnızca politika söyleminin arka planına çekilmiştir. Çin’in ileri çip tasarımına yoğunlaşması ile ABD’nin yarı iletken üretimini yeniden ülkeye taşıma, üretim kapasitesini artırma ve nadir toprak elementleri için alternatif tedarik zincirlerini güvence altına alma çabaları, kademeli fakat süreklilik arz eden bir teknolojik ayrışma sürecine işaret etmektedir. Bu dinamikler, ayrışmanın artık merkezi bir politika hedefi olarak telaffuz edilmese dahi, yapısal düzeyde ilerlediğini göstermektedir. ABD, bu süreci söylemsel olarak hızlandırmak yerine, uzun zaman ufkunu kabullenmiş görünmektedir; derin teknolojik yeniden yapılanma paralel biçimde sürerken, mevcut rekabeti yönetmeyi tercih etmektedir.
Bu çerçeveleme, uzun vadeli gücü belirleyecek olanın ideolojik uyumdan ziyade teknolojik üstünlük olduğu inancını yansıtmaktadır. Çin, yenilmesi gereken bir hasım olarak değil; tarifeler, ihracat kontrolleri ve ABD teknolojilerinin yurt dışında stratejik biçimde teşviki yoluyla dengelenmesi gereken bir sistem olarak ele alınmaktadır.
Dijital Çağda Nüfuz Alanları
Stratejinin en çarpıcı yönlerinden biri, nüfuz alanlarının örtük biçimde kabul edilmesi ve bu kavramın teknolojik terimler üzerinden yeniden tanımlanmasıdır. Strateji, küresel hâkimiyet arayışını açıkça reddetmekte. Bunun yerine küresel ve bölgesel güç dengelerine vurgu yapmaktadır. Pratikte bu yaklaşım, birbiriyle rekabet eden teknolojik ekosistemler anlamına gelmektedir.
Nüfuz, artık toprak kontrolü yoluyla değil, dijital altyapı, YZ platformları, enerji sistemleri ve veri ağları üzerindeki hâkimiyet üzerinden tesis edilmektedir. Bölgeler, hangi standartları benimsedikleri, hangi bulut hizmetlerine dayandıkları ve ekonomileri ile güvenlik sistemlerini hangi YZ araçlarının beslediği üzerinden şekillenmektedir. Bu anlamda nüfuz alanları artık öncelikle coğrafi değil, teknolojiktir.
Strateji bu gerçekliği kabullenmektedir. Evrensel bir teknolojik yönetişim arayışı yerine, ABD sistemlerinin tercih edilen seçenek olarak kalmasını sağlamayı hedeflemektedir. Amerikan YZ’sine, sermayesine ve savunma teknolojilerine erişim bir teşvik unsuru olarak kullanılırken, alternatif ekosistemler caydırılmaktadır. İstikrar, ABD’nin koşulları çerçevesinde kurulan teknolojik karşılıklı bağımlılık yoluyla sağlanmaya çalışılmaktadır.
Bu çerçeveden okunduğunda strateji, ABD’nin artık teknolojik bir boşlukta hareket etmediğinin örtük bir kabulünü yansıtmaktadır. Teknolojik kapasitesi giderek artan, her ne kadar halen asimetrik olsa da, başka bir aktörün ortaya çıkışı, stratejide bir yön değişimini zorunlu kılmaktadır: Mutlak üstünlüğü varsaymaktan uyum için aktif biçimde rekabet etmeye; evrensellik dayatmasından, diğer devletleri rakip bir ekosistem yerine ABD’nin teknolojik nüfuz alanına dahil olmaya ikna etmeye doğru bir geçiş söz konusudur.
Teknolojik Strateji Olarak Devlet-Özel Sektör Füzyonu
Stratejideki son ve çoğu zaman gözden kaçan dönüşüm, devlet ile özel sektör iş birliğinin açık biçimde benimsenmesidir. Güncel teknolojik devrimin ve büyük teknoloji şirketlerinin artan gücünün arkasındaki temel itici gücün özel sektör olduğu dikkate alındığında, Stratejide’de yer alan devlet-özel sektör füzyonuna yapılan vurgu özel bir önem taşımaktadır. Strateji, ABD hükümeti ile Amerikan şirketleri arasında daha yakın bir eş güdüm çağrısında bulunmakta; özel teknoloji sektörünü stratejik bir varlık olarak çerçevelendirmektedir. Büyükelçilere, özellikle teknoloji yoğun sektörlerde ABD şirketlerini yurt dışında destekleme ve teşvik etme görevi verilmektedir.
Ortaya çıkan tablo, basit bir koordinasyonun ötesindedir, karşılıklı bir araçsallaştırma döngüsüdür. Özel teknoloji şirketleri: Yeni pazarlara açılmak, düzenleyici erişim sağlamak ve yabancı rakiplerini geride bırakmak için devlet desteği arayışındadır. Aynı zamanda ABD hükümeti de etki alanını genişletmek, standartları şekillendirmek ve diğer devletlerin stratejik tercihlerini yönlendirmek amacıyla bu şirketlerin platformlarına, altyapılarına ve teknolojik erişim kapasitelerine giderek daha fazla yaslanmaktadır. Ticari genişleme ile jeopolitik kaldıraç, bu süreçte birbirini besleyen unsurlar haline gelmektedir.
Ne var ki bu döngü doğası gereği istikrarsızdır. Teknoloji şirketleri; ölçek, sistemik önem ve sınır ötesi etki bakımından büyüdükçe, bu ilişkinin iç dengesi de değişmeye başlayabilir. Ya devlet, öncelikleri stratejik tutarlılıktan ziyade piyasa mantığıyla belirlenen özel aktörlere bağımlı hale gelme riskiyle karşı karşıya kalacaktır; ya da şirketler, özerkliklerini ve küresel meşruiyetlerini sınırlayacak biçimde jeopolitik rekabetin içine daha derin çekilecektir. Strateji, bu gerilimi teknolojik rekabetin kaçınılmaz bir unsuru olarak kabulleniyor görünmektedir, ancak kritik bir soruyu da açık bırakmaktadır: Bu karşılıklı düzenleme, taraflardan biri diğerine kesin biçimde üstünlük kurmadan ne kadar süre devam edebilecektir?
Teknolojik Bir Dünya Görüşünün Riskleri
2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi, teknolojik olarak parçalanmış bir dünyada güce dair bilinçli biçimde daraltılmış ve odaklanmış bir vizyon sunmaktadır. Demokrasi gündeminin fiilen sona ermiş olması mümkündür; onun yerini alan ise kod, platformlar ve tedarik zincirleri üzerine inşa edilmiş bir stratejidir. Ancak bu durum, stratejik bir geri çekilme ya da teslimiyet olarak okunmamalıdır. Aksine strateji, Çin’le doğrudan, teknolojik ya da jeopolitik düzeyde yüzleşmenin şu an için doğru an olmadığına; önceliğin içerde gücü tahkim etmek olması gerektiğine dair örtük bir yargıyı yansıtmaktadır.
Sanayi kapasitesini, teknolojik ekosistemleri ve yönetilen rekabeti önceleyen bu yaklaşım, zamana oynayan bir tasarım izlenimi vermektedir: İç kapasitenin yeniden inşa edilmesi, kritik tedarik zincirlerinin güvence altına alınması ve yapay zekâ, ileri üretim ve savunma teknolojileri alanlarında üstünlüğün yeniden tesis edilmesi için zaman kazanmak. Bu çerçeveden okunduğunda, temkin bir zayıflık değil, hazırlığın kendisidir. Bu konsolidasyon döneminin, söz konusu temeller güçlendirildikten sonra daha iddialı bir duruşa evrilip evrilmeyeceği ise açık bir soru olarak kalmaktadır, ancak strateji, nihai bir stratejiden çok, bilinçli bir duraklama izlenimi vermektedir. Ve jeopolitikte duraklamalar nadiren nötrdür: Ya gerilemenin öncesinde alınırlar ya da rekabetin çok daha sert koşullarla geri dönüşünden hemen önce.
