Uluslararası sistemde güvenlik dinamiklerinin bölgesel sınırları aşan bir nitelik kazanması, NATO zirvelerinin de daha geniş bir perspektiften okunmasını gerekli kılmaktadır. Bu nedenle son yıllarda NATO zirvelerini yalnızca Avrupa güvenliği perspektifinden değerlendirmek giderek yetersiz kalmaktadır. Her ne kadar Rusya-Ukrayna Savaşı, İttifak'ın öncelikli gündemini oluşturmaya devam etse de zirveler aynı zamanda Avrupa-Atlantik güvenliği ile Hint-Pasifik'teki stratejik gelişmeler arasındaki ilişkinin nasıl yeniden tanımlandığını ortaya koyması açısından önemli bir veri seti sunmaktadır. Özellikle Çin’in yükselişi, ABD-Çin arasındaki büyük güç rekabetinin küresel ölçekte derinleşmesi, kritik altyapılar ve tedarik zincirlerinin hassasiyetine dair farkındalığın artışı, gelişmiş teknolojiler ve deniz güvenliği gibi başlıklar, NATO’nun güvenlik gündemini zorunlu olarak Avrupa’nın ötesine taşıyan temel alanlardır. Bu nedenle son yıllarda düzenlenen NATO zirveleri, yalnızca Avrupa'nın güvenlik mimarisini değil, Hint-Pasifik'in ve dolaylı olarak küresel sistemin geleceğini de yakından ilgilendiren stratejik mesajlar içermektedir.
Asya'ya En Yakın NATO Müttefikinin Başkentinde Hint-Pasifik Gündemi
Bu perspektiften yaklaşıldığı zaman Ankara Zirvesi, Hint-Pasifik açısından dikkatle analiz edilmesi gereken bir dönüm noktasını bünyesinde saklı tutmaktadır. NATO tarihinde ilk kez İttifak'ın Hint-Pasifik gündemi, Asya'ya en yakın NATO müttefikinin başkentinde masaya yatırılmış ve dahası NATO içerisinde bölgeye dair yeni bir stratejinin varlığını temellendirmiştir. Tam bu noktada, sürece kronolojik bir perspektiften yaklaşıldığında, zirvelerin ortaya koyduğu kurumsal görünürlük ile NATO'nun Hint-Pasifik'e yönelik fiili angajmanı arasında kritik bir paradoks olduğu görülmektedir.
Sürecin akışına bakıldığında, NATO içerisindeki Atlantik ötesi yaklaşımın temelleri, sıklıkla belirtildiği gibi 2022 Madrid Zirvesi'nde değil esasında 2008 Bükreş Zirvesi ile başlamıştır. Bükreş ile birlikte Avrupa dışındaki güvenlik gelişmelerinin İttifak üzerindeki etkisi daha görünür hale gelirken, küresel ortaklıklar NATO'nun uzun vadeli stratejik vizyonunun önemli bir parçası haline gelmiştir. Bu yaklaşım, Madrid Zirvesi'nde yeni bir aşamaya taşınmış ve Çin ilk kez NATO Stratejik Konsepti'nde "sistemik meydan okuma" olarak tanımlanırken; Japonya, Güney Kore, Avustralya ve Yeni Zelanda'dan oluşan Hint-Pasifik Dörtlüsü'nün (IP4) liderleri ilk kez bir NATO zirvesine davet edilmiştir. Oldukça ses getiren bu gelişmeyle birlikte, Avrupa-Atlantik ile Hint-Pasifik güvenliğinin birbirinden ayrı değerlendirilemeyeceği yönündeki yaklaşım, yalnızca söylemsel düzeyde değil, zirve diplomasisinde de kurumsal görünürlük kazanmıştır. 2023 Vilnius Zirvesi, bu açılımın kurumsallaştırılmaya çalışıldığı ilk aşamayı temsil etmesi açısından ayrı bir öneme sahiptir. Japonya'da bir NATO irtibat ofisi kurulmasına yönelik girişim, İttifak'ın Asya'daki ilk kurumsal varlığı olma ve ABD’nin Çin’i çevreleme stratejisinde NATO’dan destek gördüğünü kanıtlama potansiyeli taşısa da Fransa'nın öncülüğünde ve Almanya'nın da destek verdiği itirazlar sonucunda hayata geçirilememiştir. 2024 Washington Zirvesi'nde ise ABD-Çin arasındaki gerilimin ve “Çin Tehdidi” vurgusunun gölgesinde, Çin'e yönelik söylem daha da sertleşmiş ve Pekin, Ukrayna savaşının "belirleyici etkeni" vasfıyla Rusya’ya dolaylı destek veren bir aktör olarak etiketlenmiştir. Buna karşın Washington’daki söylemsel sertleşme, kurumsal genişlemeye aynı ölçüde yansımamış ve AB’nin “stratejik özerklik” çıkışının da etkisiyle, örneğin Tokyo irtibat ofisi mevzusu dahi yeniden gündeme getirilmemiştir.
Görünür Stratejilerden, İşlevsel Gölge Savaşlarına
NATO’nun Hint-Pasifik stratejisindeki esas dönüşüm ise Lahey ve Ankara zirvelerinde belirginleşmiştir. Önceki zirvelerde Çin ve Hint-Pasifik'e ilişkin ayrıntılı değerlendirmelere yer veren deklarasyonların yerini, daha kısa ve Avrupa'nın savunma kapasitesinin güçlendirilmesine odaklanan metinler almıştır. Bu doğrultuda; savunma harcamalarının artırılması, savunma sanayii üretim kapasitesinin geliştirilmesi, yük paylaşımı ve kolektif caydırıcılık tarzı ittifak içi gelişime odaklı konular önceki zirvelere kıyasla daha belirgin bir öncelik kazanırken aynı dönemde IP4 ülkelerinin lider düzeyindeki katılımının kademeli olarak azaldığı ve ekseriyetle bu ülke liderlerinin Ankara Zirvesi’ne gelen sürece kadar savunma veya dışişleri bakanlarını zirvelere gönderdiği bilinen bir gerçekliktir. Keza 2024’te Avustralya Başbakanı Anthony Albanese'in zirveye katılmama kararıyla başlayan süreç, sonraki yıllarda diğer ülkelere de yansımış; Ankara Zirvesi'ne gelindiğinde ise Güney Kore Cumhurbaşkanı Lee Jae Myung, iki günlük zirveye katılan tek IP4 devlet başkanı olarak dikkat çekmiştir.
2008’den günümüze uzanan bu tablo, ilk bakışta NATO'nun Hint-Pasifik'e yönelik ilgisinin azaldığı yönünde yorumlanmaya açık olsa da aynı dönemde farklı bir eğilimin varlığını görmek önemlidir. Bu noktada kurumsal görünürlük görece azalırken, NATO ile Hint-Pasifik ortakları arasındaki işlevsel iş birliği daha somut alanlara taşınmaktadır. Ankara'da gerçekleştirilen IP4 toplantılarında Ukrayna savaşı, Çin, Kuzey Kore ve İran gibi ortak güvenlik başlıklarının yanı sıra savunma sanayii, kritik teknolojiler, siber güvenlik, stratejik iletişim ve endüstriyel iş birliği ön plana çıkarılmıştır. Benzer şekilde Japonya'nın NATO'nun Savunma İnovasyon Hızlandırıcısı (DIANA) programına katılım yönündeki girişimi, ittifak dışındaki ülkelerle teknoloji temelli iş birliğinin yeni bir boyuta taşındığını göstermektedir. Zirve kapsamında ABD, Japonya ve Güney Kore arasında üçüncü ülkelerde küçük modüler reaktörlerin (SMR) yaygınlaştırılmasına yönelik mutabakat zaptının imzalanması da güvenlik iş birliğinin yalnızca askeri alanla sınırlı kalmadığını; enerji teknolojileri, kritik altyapılar ve stratejik üretim kapasitesi gibi başlıkları da kapsayacak şekilde genişlediğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla kronolojik süreç ve son iki zirvede dikkat çeken gelişmeler, NATO'nun Hint-Pasifik politikasında bir geri çekilmeden ziyade, angajmanın niteliğinde yaşanan değişimdir. Madrid ve Vilnius dönemine damgasını vuran siyasi semboller, liderler fotoğrafları ve Tokyo'da NATO irtibat ofisi kurulmasına yönelik girişimler, yerini giderek daha az görünür ancak daha işlevsel bir ortaklık modeline bırakmaktadır. Başka bir ifadeyle NATO'nun Hint-Pasifik ile ilişkileri artık büyük ölçüde savunma sanayii, teknolojik yenilik, kritik altyapı, tedarik zincirleri, siber dayanıklılık ve ortak üretim kapasitesi üzerinden derinleşmektedir. Kurumsal görünürlüğün görece azalması, işlevsel entegrasyonun zayıfladığı anlamına gelmemektedir ki aksine iki süreç ters yönlü ilerlemektedir.
Çin Dilemması
Elbette bu dönüşümün arkasında yalnızca Washington'ın değişen stratejik öncelikleri ve NATO içerisindeki sınamaları görmek aksak bir analizi beraberinde getirecektir. Kuşkusuz ABD, özellikle son dönemde Avrupalı müttefiklerinden daha fazla savunma sorumluluğu üstlenmelerini talep etmekte ve Avrupa'nın savunma kapasitesini güçlendirmeyi, stratejik odağını ve kaynaklarını daha etkin biçimde Hint-Pasifik'e yönlendirebilmesinin ön koşullarından biri olarak görmektedir. Ancak NATO'nun Hint-Pasifik politikasındaki dönüşümü açıklayan tek değişken bu değildir. İttifak içerisindeki farklı tehdit algıları ve Çin ile kurulan ekonomik ilişkilerin niteliği de bu süreci önemli ölçüde şekillendirmektedir.
NATO'nun 32 üyesinin 23’ünün aynı zamanda Avrupa Birliği üyesi olması, Çin'e yönelik güvenlik söylemi ile ekonomik çıkarlar arasında hassas bir denge kurulmasını zorunlu kılmaktadır. Birçok Avrupa ülkesi açısından Çin, stratejik rekabetin giderek belirginleştiği bir aktör olmakla birlikte; ticaret, yatırım, kritik teknolojiler ve tedarik zincirleri bakımından da vazgeçilmesi kolay olmayan bir ortaktır. Bu nedenle Çin'e ilişkin ortak güvenlik kaygıları, NATO belgelerine yansımakla birlikte, bu söylemin kurumsal ve operasyonel politikalara hangi ölçüde dönüştürüleceği konusunda müttefikler arasında tam bir uzlaşıdan söz etmek güç görünmektedir. Vilnius Zirvesi'nde, Japonya'da NATO irtibat ofisi kurulmasına yönelik girişimin Fransa'nın öncülüğünde engellenmesi, bu farklılaşmanın en somut örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Benzer şekilde son dönemde Batılı liderlerin Pekin ile yürüttükleri diplomatik temaslar da rekabet ile angajmanın eş zamanlı sürdürüldüğü daha pragmatik bir yaklaşımın benimsendiğini göstermektedir. Kanada Başbakanı Mark Carney'nin Pekin ziyaretinde küresel düzenin dönüşümüne ilişkin verdiği mesajlar ve ABD Başkanı Donald Trump'ın Çin ile doğrudan diplomatik temas arayışı ve Pekin ziyareti paralelinde verdiği mesajlar, güvenlik alanındaki rekabetin ekonomik ve diplomatik ilişkilerin tamamen koparılması anlamına gelmediğini ortaya koymaktadır. Bu durum, NATO'nun Çin'e yönelik söyleminde gözlenen ton değişimini de kısmen açıklayan bir pozisyondur. Dolayısıyla Ankara Zirvesi'nde Çin'in önceki yıllara kıyasla daha sınırlı biçimde öne çıkması, tehdit algısındaki bir zayıflamadan ziyade NATO içerisinde güvenlik öncelikleri ile ekonomik karşılıklı bağımlılık arasında kurulmaya çalışılan stratejik dengenin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Tam da bu nedenle Ankara Zirvesi, NATO'nun Hint-Pasifik'ten uzaklaştığını değil, değişen uluslararası sistemin ortaya çıkardığı stratejik ve ekonomik gerçekliklere uyum sağlayarak bölgeye yönelik angajmanını yeniden tanımladığı bir dönüm noktası niteliği taşımaktadır.
Önümüzdeki dönemde bu dönüşümün yönünü belirleyecek temel unsur ise yayımlanacak bildirilerden çok, NATO ile Hint-Pasifik ortakları arasında kritik savunma sektörlerinde geliştirilecek somut iş birlikleri olacaktır. Bu nedenle Ankara Zirvesi, NATO'nun Hint-Pasifik'ten uzaklaştığı bir zirve olarak değil, İttifak'ın bölgeye yönelik stratejik angajmanını yeni jeopolitik gerçeklikler doğrultusunda yeniden formatladığı bir eşik olarak hatırlanmaya değer görünmektedir.
