İkinci Dünya Savaşı’ndan hemen sonra Batı Avrupa’nın savunmasını NATO vasıtası ile ABD’nin üstlendiği söylenebilir. Bu durum günümüze kadar güçlenerek devam etmiştir. ABD’nin Avrupa ülkeleri üzerinde özellikle savunma bağları üzerinden kurduğu “etki”, bazı dönemler rahatsızlıklar doğurmuş, özellikle AB ülkeleri kendi aralarında bir ortak savunma sistemi kurmaya çalışmışlar ancak çok da başarılı olamamışlardır.
ABD’nin Avrupa üzerinde savunma bağları vasıtası ile kurduğu etkinin sorgulanmasına yol açan en son gelişme, ABD Başkanı Trump’ın Rusya-Ukrayna arasındaki savaşın sona erdirilmesi yönündeki girişimi olmuştur. Başkan Trump, Ukrayna-Rusya arasında bir ateşkes ve savaşın tümden sona erdirilmesi yönünde güçlü bir niyet açıklayıp eylemlere girişmişken, savaşın durdurulması ve Rusya-ABD ilişkilerinin tamir edilmesi karşılığında Rusya’nın taleplerinin ne olduğu ve hangi taleplerinin karşılanacağı konusunda derin fikir ayrılıkları olduğu görülmektedir. Ukrayna ve Avrupalı devletler, Rusya’ya toprak tavizi verilmesine ve böylece Avrupa savunmasının riske edilmesine karşı iken, ABD’nin bu konuda aynı düşünmediği görülmektedir.
Ortaya çıkan bu derin ayrılık vesilesi ile başta Fransa ve Almanya olmak üzere Avrupalı devletler, Avrupa’nın kendi ortak savunma sistemini kurmaları gerektiğini düşündüklerini ifade etmeye başladılar. Yaşananlar üzerine 6 Mart 2025’te Avrupa Birliği (AB) üyesi ülkelerin devlet ve hükümet başkanları, Ukrayna'ya destek ve Avrupa savunmasının güçlendirilmesi gündemiyle Brüksel'de bir araya geldiler ve savunma harcamalarını yükseltme kararı aldılar.
AB'nin güvenliğinin artırılması ve vatandaşlarının korunmasını desteklemek amacıyla gerekli araçlar ve finansman unsurlarının seferber edileceği üzerinde oy birliği sağlanmıştır. AB liderleri, mevcut ve gelecekteki sınama ve tehditlere karşı özerk bir şekilde kendini savunmak için daha donanımlı hale gelinmesi konusunda da uzlaştıklarını beyan etmişlerdir. Bu çerçevede hava savunma sistemi, füze sistemleri, topçu sistemleri, insansız hava araçları, insansız hava araçlarına karşı savunma sistemleri, uzay ve kritik altyapı koruması, siber güvenlik, yapay zekâ ve elektronik savaş gibi unsurlar üzerinde stratejiler geliştirilecek ve öncelikli alanlar belirlenecektir. Hatta AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen'in daha önce açıkladığı 800 milyar avroluk “Avrupa'yı Yeniden Silahlandır” paketi de tartışmalarda önemli yer tutmuştur.
Bu zirvede, ayrıca Ukrayna'nın bağımsızlığına, egemenliğine ve uluslararası alanda tanınan sınırları dahilinde toprak bütünlüğüne yönelik “sürekli ve sarsılmaz desteği” ifade etmişlerdir.[1]
Türkiye’nin Muhtemel Rolünün Esasları
Zirve’de AB liderlerinin önemli bir başka vurgusu ise AB üyesi olmayan “oydaş” ortaklarla çalışmanın önemi olmuştur. Tam da bu noktada Türkiye’nin Avrupa savunmasındaki muhtemel rolü tartışılmaya başlanmış durumdadır. Birçok Avrupalı devletle beraber NATO üyesi olan Türkiye, Avrupa’nın savunmasına 1952’den beri doğrudan katkı vermektedir. Hatta günümüzde NATO içerisinde, ABD’den sonra en büyük orduya sahip ülke Türkiye’dir.
Türkiye’nin NATO dışında özellikle AB ülkeleri arasında kurulacak daha güçlü bir ortak savunma düzeninde muhtemel rolü ne olabilir? Bu noktada Türkiye’nin Avrupa güvenliğinin yeniden yapılandırılmasında önemli bir potansiyel ortak olarak ortaya çıktığı ifade edilmektedir. Hatta, Yunanistan ve Kıbrıs adasındaki sorunlar ve Türkiye’nin uzun süredir ertelenen Avrupa Birliği üyelik hedefi konusundaki devam eden anlaşmazlıklara rağmen Türkiye'nin Avrupa ile bağlarını derinleştirmesi için nadir bir fırsat doğduğu belirtilmektedir. Polonya Başbakanı Donald Tusk, 12 Mart’ta Ankara'da Erdoğan ile görüşmesinin ardından yaptığı açıklamada, Türkiye'nin Ukrayna'da barış ve bölgesel istikrar için "mümkün olan en büyük ortak sorumluluğu üstlenmesi yönünde net bir öneri" getirdiğini söylemiştir.[2] Nitekim, Genelkurmay Başkanı Metin Gürak, Paris'te Avrupa ordu komutanlarının bir toplantısına katılmış ve mevkidaşlarıyla bir araya gelmiştir.
Türkiye’nin NATO ittifakının ikinci büyük ordusuna sahip olması ve son yıllarda kendi jetlerini, tanklarını, insansız hava araçlarını ve deniz uçaklarını üretmeye başlamış olması, Türkiye’nin bu kapasiteye sahip olduğunu gösterebilir. Kaldı ki Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Dışişleri Bakanı Fidan, Avrupa'nın güvenlik mimarisinin yeniden yapılandırılmasına "sürdürülebilir ve caydırıcı" bir şekilde Türkiye'yi de dahil etmesi gerektiğini ifade etmişlerdir. 28 Şubat’ta Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın yapmış olduğu “Türkiye olmadan Avrupa güvenlik mimarisi değişemez” açıklaması da önemli görünmektedir.[3] Bu bağlamda, esasen Türkiye'yi Avrupa savunmasına seçme usulü ile (a la carte) dahil etmek yerine, Türkiye ile daha bütünsel bir şekilde ortaklıklar aramanın daha mantıklı olacağı ifade edilmektedir.[4]
AB ve Türkiye’nin güvenlik tehditleri ile mücadele bağlamında ortak çıkarlara sahip oldukları da vurgulanmaktadır. Milli Savunma Bakanlığı'ndan bir yetkili, Ankara ile Avrupa'nın terörle mücadeleden göçe kadar ortak çıkarlara sahip olduğunu belirterek, Türkiye'nin AB savunma çabalarına tam katılımının Avrupa'nın küresel bir aktör olması açısından kritik öneme sahip olduğunun altını çizmiştir. Başka bir Avrupalı diplomat, Türkiye'nin Ukrayna için güvenlik garantilerine katılmasının hayati önem taşıdığını söylemiştir.
Yunanistan’da Algı
Yukarıda özetlenen mevcut ve muhtemel gelişmeler, Yunanistan’da güçlü yankılar uyandırmaktadır. Her şeyden önce Trump’ın “AB, ABD’yi mahvetmek için kuruldu” sözleri ve Avrupa ile ticarete sınırlandırmalar getireceklerine yönelik açıklamaları sonrası, ABD ve AB arasındaki mevcut ilişkilerin bozulma riskinin Türkiye’ye yarayacağına dair görüşler dile getirilmektedir.[5] ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma niyeti ile uluslararası koşulların, Türkiye’ye Avrupa güvenliğinde rol oynama açısından önemli bir fırsat sunduğu açıklaması yapılan değerlendirmede, “Uluslararası şartlar değişti. ABD’nin askerini azaltma niyetini açık etmesi, Türkiye için birinci sınıf fırsat oluşturuyor. Sadece Avrupa ‘salonlarına’ geri dönmesi için değil, aynı zamanda NATO ve Avrupa’da da öncü rol oynaması için” yorumları yapılmaktadır.[6]
Yunanistan'ın savunma sanayiinin uluslararası gelişmelerin gerektirdiği hıza uyum sağlayamadığına işaret edilen değerlendirmede, "Yaşlı kıta, savunma anlamında kendi ayakları üzerinde durmakta zorlanırken Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Dışişleri Bakanı Hakan Fidan aracılığıyla, sadece Türkiye'nin Avrupa'yı ekonomide, savunmada ve siyasette çıkmazdan kurtarabileceğini söylüyor" ifadelerine yer verilmiştir.[7]
Türkiye’nin savunma sanayii alanında günden güne artan gücü ve kabiliyeti, Yunan hükümetini iç politikada da zorlayan temel konuların başında gelmektedir. Yunan hükümeti, ülke savunma sanayiini Türkiye’nin artan gücü ile rekabet edebilecek seviyeye ulaştırmak için gerekli adımları atmamakla suçlanmaktadır. Bu minvalde, özellikle askeri teknolojiler konusunda yaşanan hızlı gelişmelere ayak uyduramamaktan ve aradaki uçurumun giderek artıyor oluşundan duyulan endişenin farklı kesimler tarafından sıklıkla dile getirildiği gözlenmektedir.[8] Bu hususta, özellikle beşinci nesil savaş uçağı olarak tanımlanan KAAN’ın tasarım ve üretim planlamalarının meydana getirdiği endişenin de çeşitli ağızlardan açıkça ifade edildiği gözlenmektedir.[9] Kısacası, küresel ve bölgesel bağlamda jeopolitik açıdan yaşanan güncel gelişmeler karşısında, Türkiye’nin güçlü bir noktada konumlanıyor oluşunun, Yunanistan’ı tedirgin ettiği anlaşılmaktadır.
Nitekim, Fransa’nın da içinde yer aldığı Avrupa’nın önde gelen füze şirketi MBDA’nın Türkiye’ye Meteor füzesi satması hususu da Yunanistan’da ciddi bir tepki doğurmuştur. Yunanistan Milli Savunma Bakanı Nikos Dendias, Fransa’nın Atina büyükelçisi ile konu hakkında görüşmüş ve sosyal medya hesabından bu hususta bir paylaşımda bulunarak “İki ülke arasındaki bugüne kadarki mükemmel stratejik ilişkilerle bağdaşmayan böyle bir olasılığa Yunanistan'ın şiddetle karşı çıktığını Fransız büyükelçiye ilettim” ifadelerini kullanmıştır. Gelişmiş bir havadan havaya füze olarak tanımlanan Meteor füzelerine halihazırda sahip olan Yunanistan, aynı füzelerin Türkiye’ye de satılacak olmasının aleyhine bir gelişme olduğunu düşünmekte ve bu duruma çeşitli kanallardan itiraz etmektedir. Rafale savaş uçakları ve Meteor füzeleri ile Ege ve ötesinde önemli bir üstünlüğü bulunduğunu iddia eden Yunanistan’ın, Türkiye’nin Meteor füzelerini satın alarak hem niteliksel hem de niceliksel anlamda Yunanistan'a karşı üstünlüğünü perçinleyeceğinden endişe ettiği görülmektedir.[10] Söz konusu satışın, “iki ülkeden birinin üçüncü bir ülke tarafından saldırıya uğraması halinde savunma yardımına ilişkin bir maddeyi de içeren 2021 tarihli Yunanistan-Fransa Karşılıklı Stratejik Anlaşması’nda sarsıntıya neden olacağı dile getirilmektedir.
Bu doğrultuda, Türkiye’nin satın aldığı Avrupa silahlarının kopyalarını üreterek Batı silahlarına ihtiyaç duymaksızın küresel pazarlarda Avrupa’ya rakip olacağını dillendiren Yunanistan, bu gibi söylemlerle Türkiye’nin atılımlarına mani olabilmeyi ummaktadır. Bu kapsamda Yunanistan’ın konudan duyduğu rahatsızlığı Fransa’ya ilettiği ancak ret yanıtı aldığı belirtilmektedir.[11] Nitekim Yunan Savunma Bakanı Nikos Dendias da, Şubat içerisinde İngiliz Savunma Bakanı John Healey ile yaptığı görüşmede, Türkiye'ye Meteor hava-hava füzesi satışına karşı çıktıklarını iletmiş ancak olumlu bir neticeye ulaşamamıştır.[12] Dolayısıyla, Yunanistan’ın, Türkiye’nin savunma alanındaki gelişmelerinden duyduğu rahatsızlıktan ötürü, çeşitli argümanlar geliştirmek suretiyle özellikle farklı Avrupa ülkeleriyle üst düzey görüşmeler gerçekleştirdiği ve Meteor füzelerinin Türkiye’ye satışına engel olmak yönünde çeşitli girişimlerde bulunduğu ancak girişimlerinin sonuçsuz kaldığı görülmektedir.[13]
Yakın zamanda Yunanistan’ın, Türkiye’nin savunma sanayii konusundaki atılımları hususunda duyduğu endişeden nasibini alan bir diğer ülke ise İtalya olmuştur. Bu doğrultuda İtalyan havacılık firması Piaggio Aerospace'in Türkiye'nin insansız hava aracı devi Baykar Teknoloji'ye satışına şiddetle karşı çıktığı ve bu satışın Yunanistan’da yeni bir gerginlik oluşturduğu gözlenmektedir.[14] Bununla beraber, İtalyan havacılık şirketi Leonardo'nun, Baykar ile insansız hava araçları konusunda derin bir iş birliği aradığı ifade edilerek bu konuya da ayrıca dikkat çekilmektedir.[15] Bu doğrultuda, İtalya’nın Türkiye ile yaptığı savunma anlaşmasına yönelik resmi bir protesto hazırlığında olduğu ifade edilen Yunanistan hükümeti, gerekçe olarak “Roma'nın, Piaggio Aerospace’in Türkiye'nin Baykar şirketine satışını, AB ortaklarına bildirmeden onaylayarak Avrupa düzenlemelerini ihlal ettiğini” savunmaktadır. Yunan medyasında yer bulan haberlerde “Yunan endişelerine rağmen, birkaç Avrupa ülkesi Türkiye ile önemli savunma sözleşmelerini sürdürüyor”[16] denilerek Almanya, İspanya, İngiltere gibi ülkelerle yapılan savunma iş birliklerine ve bu alandaki girişimlerden çeşitli örneklere işaret edildiği görülmektedir.
Öte yandan, 5 Mart 2025 tarihinde Paris’te düzenlenen Ukrayna zirvesine Türkiye’nin katılması ancak Yunanistan’ın katılımcılar arasında yer almaması da Yunanistan’da iç eleştirilere neden olmuştur. “Yunanistan'ın, İngiltere'nin başkenti Londra'da geçtiğimiz Nisan ayı içerisinde düzenlenen Ukrayna konulu zirveye de katılmaması, ülkedeki muhalefet partileri tarafından ‘başarısızlık’ olarak eleştirilmiştir. Ana muhalefet partisi Panhelenik Sosyalist Hareketi (PASOK), Radikal Sol İttifak (SYRIZA) ve Yeni Sol, hükümetin dış politikasını yetersiz ve etkisiz olmakla suçlamıştır”. PASOK Dış Politika Sözcüsü Dimitris Mancos ile Avrupa İşleri Sekreteri Nikola Papazoğlu'nun ortak açıklamasında, Yunanistan'ın Avrupa'nın güvenlik mimarisine dair önemli görüşmelere katılmamasının "endişe verici" olduğu belirtilmiştir. Açıklamada, ülkenin Paris'te düzenlenen zirveye de katılmadığı hatırlatılarak Yunanistan'ın uluslararası arenada daha etkin rol oynaması gerektiğinin altı çizilmiştir. Türkiye'nin zirveye katıldığına değinilen açıklamada, Yunanistan'ın yer almamasının ülkenin stratejik konumunu zayıflattığı öne sürülmüştür.
Sonuç
Avrupa’da asıl endişe edilen durumun Ukrayna’da ABD önderliğindeki olası bir ateşkes ve müteakip barış sonrası durumun, Rusya’yı saldırgan ve kabiliyetli, Ukrayna’yı ise zayıflamış ve kendini savunamaz bir aktör olarak bırakacağı; bu güvenlik ortamında Rusya’nın Avrupa’ya yönelik saldırılarına devam edeceği olduğu belirtilebilir. ABD’nin güvenlik taahhütlerinin azaldığı veya ortadan kaybolduğu düzlemde Avrupa ülkelerinin kendini savunma kabiliyeti ciddi manada zarar görmektedir. Türkiye’nin gerek askeri unsurları gerekse harbe hazırlık ve muharebe tecrübesi Rusya’ya karşı oldukça önemli bir askeri ortak olacağını göstermektedir. Güçlü savunma sanayii üretimi, bu durumu daha da kuvvetlendirmektedir.
Bu doğrultuda, Türkiye’nin jeopolitik öneminin artması ve uzun vadede Ege, Akdeniz ve Kıbrıs’ta Türk tezlerine Avrupa tarafından daha fazla önem atfedilmesi ihtimali, Yunanistan’ın bu konuda şimdiden ön alıcı hamleler yapmak istemesine yol açmaktadır. Yeni oluşacak bir Avrupa güvenlik mimarisinde, Türkiye’nin Yunanistan’a kıyasla artacak sorumlulukları ve dolayısıyla etkinliği, Yunanistan’ın asıl rahatsızlık duyduğu husustur denebilir. Yunanistan bu durumu kendine ciddi bir tehdit olarak algılamaktadır.
Görüldüğü gibi, geçmişte olduğu gibi bu yeni gelişmeler ışığında da Yunanistan’ın, karşı bazı girişimlerle Türkiye’nin önünü kesmeye dönük hamleler yaptığını görmekteyiz. Öteden beri Türkiye’nin askeri ve siyasi açıdan artan kabiliyetlerinden ve bu doğrultuda küresel alanda daha da güçlenecek konumundan kaygı duyan Yunanistan’ın çeşitli girişimlerde bulunarak bu duruma mani olmaya çalıştığı görülmektedir. Türkiye’nin etkinliğinin artmasının Yunanistan için bir yandan derin bir endişe kaynağı bir yandan da iç politikada önemli bir siyasi eleştiri odağı olmayı sürdürdüğü görülmektedir.
[1] Ukrayna'da barış için beş ilke belirleyen AB'den savunma seferberliği. https://www.bbc.com/turkce/articles/cevx2grvlwjo (6 Mart 2025)
[2] Turkey could be a vital partner as Europe, Ukraine seek new security framework https://www.reuters.com/world/europe/turkey-could-be-vital-partner-europe-ukraine-seek-new-security-framework-2025-03-13/ (13 Mart 2025)
[3] Hakan Fidan… Türkiye olmadan Avrupa güvenlik mimarisi değişemez (Yunanistan). https://www.iletisim.gov.tr/turkce/dis_basinda_turkiye/detay/hakan-fidan-turkiye-olmadan-avrupa-guvenlik-mimarisi-degisemez-yunanistan (28 Şubat 2025)
[4] Turkey could be a vital partner as Europe, Ukraine seek new security framework https://www.reuters.com/world/europe/turkey-could-be-vital-partner-europe-ukraine-seek-new-security-framework-2025-03-13/ (13 Mart 2025)
[5] “Türkiye için eşsiz fırsat! Yunan basını, Trump krizi sonrası Avrupa’da yeni düzeni yazdı” https://www.milliyet.com.tr/dunya/turkiye-icin-essiz-firsat-yunan-basini-sarsilan-avrupa-icin-formulu-yazdi-7321937 (4 Mart 2025)
[6] “Yunan Kathimerini: ABD’nin askerini azaltması Türkiye’ye fırsat” https://www.milliyet.com.tr/dunya/yunan-kathimerini-abdnin-askerini-azaltmasi-turkiyeye-firsat-7322495 (5 Mart 2025)
[7] “Yunan Kathimerini gazetesi: ABD'nin Avrupa'da askeri varlığını azaltması Türkiye için fırsat” https://www.aa.com.tr/tr/dunya/yunan-kathimerini-gazetesi-abdnin-avrupada-askeri-varligini-azaltmasi-turkiye-icin-firsat/3499692 (4 Mart 2025)
[8] https://www.militaire.gr/i-ellada-echei-pia-anadeixei-to-dogma-tis-adynamias-themis-tzimas/ ( 12.03.2025)
[9] “Greek Media Alarmed by Widening “Technology Gap” with Turkiye” https://defencesecurityasia.com/en/greek-media-alarmed-by-widening-technology-gap-with-turkiye/ (30 Aralık 2024)
[10] https://www.militaire.gr/ellinotourkika-trump-meteor-galloi-kyverniisi-mitsotaki/ (12.03.2025)
[11] “PM, Macron discuss Meteor missile issue"
https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1261029/pm-macron-discuss-meteor-missile-issue/ (8 Şubat 2025); “Yunan basınına göre Macron'dan Türkiye'ye Meteor satılmamasını isteyen Miçotakis ret cevabı aldı” https://www.aa.com.tr/tr/dunya/yunan-basinina-gore-macrondan-turkiyeye-meteor-satilmamasini-isteyen-micotakis-ret-cevabi-aldi-/3479468 (12.02.2025)
[12] “Dendias opposes Meteor missile sale to Turkey in meeting with British counterpart” https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1262632/dendias-opposes-meteor-missiles-sale-to-turkey-in-meeting-with-british-counterpart/ (25 Şubat 2025)
[13] https://www.newsit.gr/ellada/i-ellada-piezei-tous-eyropaious-gia-na-min-poulisoun-tous-fonikous-pyraylous-Meteor-stin tourkia/4317513/ -
[14] https://www.cnn.gr/kosmos/story/462548/giati-enoxlei-i-eksagora-tis-italikis-piaggio-aerospace-apo-tin-tourkiki-baykar
[15] “Greece to protest Italy deal with Turkey” https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1261091/greece-to-protest-italy-deal-with-turkey/ (10.02.2025)
[16] “Greece to protest Italy deal with Turkey” https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1261091/greece-to-protest-italy-deal-with-turkey/ (10.02.2025)
