Popüler tarihçi Prof. Dr. İlber Ortaylı’nın vefatı ve Fatih Cami haziresine defnedilmesi üzerine yapılan tartışmalar, bize ülkemizde Osmanlı İmparatorluğu hakkında sağlıklı bilgilere sahip olmadığımızı gösteriyor.
Toplumun Osmanlı İmparatorluğunu tanımasında ve kısmen olsa da sevmesinde İlber Ortaylı’nın katkısından bahsetmek mümkündür. Özellikle Osmanlılara karşı ön yargısı olan kesimlerin yaklaşımlarının yumuşamasındaki katkısını çok önemli bulduğumu ifade etmek isterim. Buna rağmen özellikle hayatları boyunca Osmanlıları yücelten yazılar ve çalışmalar yapan kesim, İlber Ortaylı’yı bazen haddi aşacak şekilde eleştirdiler. Dolayısıyla toplum, her tartışmada olduğu gibi ortadan ikiye ayrıldı. Taraftarlığın hakikati görmeyi engellemesi maalesef insanları yanılttı. Bir de işin içine hamaset girince gerçeğin anlaşılması artık mümkün değildi.
Sağlıklı tartışma ikliminin olmamasının birçok sebebi sayılabilir. Biz bu yazıda bunlardan biri üzerinde, üniversitelerimizde Osmanlılar hakkında verilen bilgilerin ne derece yeterli olduğu üzerinde duracağız.
Ders Önerisi: Osmanlı İmparatorluğu Medeniyet ve Kültürü
Her şeyden önce ders, üniversite ortak zorunlu dersi olmalıdır. Öğrenciler mezun olmadan önce istedikleri dönemde alabilecekleri şekilde her dönem açılmalıdır. Böylece dersi yönetilemeyecek kadar çok sayıda öğrencinin alması da engellenmiş olur.
Bir diğer üzerinde durulacak husus, konuların çok farklı olmasından dolayı birden fazla hoca tarafından verilmesidir. Dolayısıyla dersin bir koordinatörü olmalı ve her hafta uzmanı olan hoca tarafından verilmelidir. Üniversitede uzman bulunmadığı durumlarda dışarıdan bir uzman davet edilecek şekilde kurgulanmalıdır. Dersin öğrencilerin ilgisine mazhar olması için ülke çapında bilinen bir uzman da davet edilmelidir.
Dersin iş yükü, diğer derslerden fazla olacağı için koordinatöre mutlaka bir asistan yardımcı olmalıdır. Hocaların takibi, katılım imzaları, ödevlerin toplanması ve değerlendirilmesi gibi konularda yardımcı olacak bir veya iki asistan olmalıdır. Bu asistan kıdemli öğrenciler arasından da seçilebilir.
Dersin Amacı:
Bu ders, Osmanlı İmparatorluğu’nun devlet yapısını, hukuk sistemini, toplumsal kurumlarını, ilim ve düşünce dünyasını, sanatını ve gündelik hayatını inceleyerek Osmanlıları anlamayı amaçlar.
Dersin Öğrenme Kazanımları:
- Osmanlı medeniyetinin tarihsel gelişimini açıklayabilir.
- Osmanlıların yönetim ve hukuk sistemini değerlendirebilir.
- Osmanlı kültürünün sanat, mimari ve edebiyat alanındaki özelliklerini anlayabilir.
- Osmanlı toplum yapısını ve gündelik yaşam pratiklerini yorumlayabilir.
- Osmanlı medeniyetinin günümüz Türkiye’sine etkisini tartışabilir.
Ders Saati ve AKTS:
Konulara bakıldığında 2-3 ders saati olması anlaşılmaktadır. AKTS ise okumalar ve ödevler düşünülerek 4-5 olarak hesap edilmelidir. Derste verilen ödevlerin ve okumaların ağırlığına göre karar verilmelidir. Programda dersin yeri sabit kalmalı ve öğrenciler ders programlarının izin verdiği dönemde almalarına izin verilmelidir.
Haftalık Ders Programı:
Öğrenme kazanımlarını kazandıracak şekilde 14 haftalık ders programı şöyledir.
- Kimlik ve Aidiyet Nedir? Osmanlı Kimdir, Aidiyeti Nedir? Uç Toplumları ve Gaza.
- Kültür ve Medeniyet Kavramları, Osmanlıların Doğduğu 13-14. Asır Türk Kültürü ve Medeniyeti
- Osmanlılarda Çok Kültürlülük ve Toplum
- Osmanlı Dili/Osmanlıca: Halk Dili ve Diplomatik Dil
- Osmanlıların Kuruluşuna ve Çöküşüne Dair Görüşler
- Osmanlı Yönetim ve Hukuk Sistemi
- Osmanlılarda Eğitim ve Entelektüel Hayat
- Osmanlı Ekonomik Yapısı ve Esnaf Teşkilatı
- Osmanlı Şehir Yapısı ve Mimarlık
- Osmanlı Estetik Anlayışı ve Sanatlar
- Osmanlı Dönemi Türk Edebiyatı
- Osmanlı Sanatı ve Musikisi
- Osmanlı Toplumunda Gündelik Hayat (Yemek Kültürü, Eğlence ve Oyunlar)
- Osmanlı İnanç Dünyası (Din, Mezhep ve Tarikatlar
Haftaların sırası veya konular, temeli ve amacı bozmayacak şekilde değiştirilebilir. Konulardan da anlaşılacağı üzere tarih, edebiyat, mimari, güzel sanatlar, sosyoloji, halkbilim ve antropoloji alanlarında çalışan uzmanlar tarafından verilmesine dikkat edilmelidir.
Ölçme ve Değerlendirme
Ölçme ve değerlendirme yıl sonu sınavı, ödev ve derse katılım şeklinde düzenlenmelidir. İş yükünü artırmaktan başka bir şey yapmayacağı için vize yapmaya gerek yoktur.
Sınavlar, üniversite ortak dersi olduğu için ve dersi alan öğrenci sayısı çok fazla olacağı düşünülerek hazırlanmalıdır. Dersi veren hocalar dersin sonunda üç-beş soru hazırlayıp tüm konularla ilgili soru havuzu oluşturulur. Havuzdan seçilen sorularla çoktan seçmeli bir sınav yapılır. Öğrenciler için eziyete dönüşecek bir durum olmasına izin verilmemelidir. Bundan dolayı harf notu yerine yeterli/yetersiz şeklinde notlandırılabilir.
Ödev Örnekleri
Ödevler konularla ilgili olarak yapılan etkinliklere katılmak, müze ziyareti, bir film değerlendirmesi, kitap özeti de olabilir. Şöyle ödevler verilebilir:
- Belirli bir konuyu araştırmak ve kaynak kullanmayı öğrenmek (En az beş kaynak kullanarak 1500-2000 kelimelik bir metin hazırlamak). Ancak yapay zekâdan sonra bu tür ödevleri verirken öğrencilerden istenilen şeyler iyice tanımlanmalıdır.
- Analiz ödevi: Osmanlılara dair bir olgu üzerine düşünmesini sağlamak amacıyla verilir. (Kadılık neden çok önemliydi? Evler neden duvarların arkasında ve bahçeli idi? Resim ve heykel neden gelişmedi? vs.)
- Mekan analizi: Cami, han, hamam, medrese, tekke veya bir konağın incelenip birimlerinin işlevini anlamaya çalışmak.
- Karşılaştırmalı kültür ödevi: Özellikle Osmanlılar ile günümüz Türk toplumunu karşılaştıran ödevler verilebilir. Osmanlı şehir hayatı ile günümüz şehir hayatının karşılaştırılması gibi.
- Karakter analizi: Osmanlı toplumundaki statülerden birini seçip bir günlük hayatını yazmak. Medrese talebesinin, şehzadenin veya yeniçerinin bir günü gibi. Bu ödev aynı zamanda yazarlığa da katkıda bulunur.
- Görsel kültür ödevi: Hat, minyatür, tezhip, nakış, kitap sanatları, mimarlıktaki tezyini unsurlardan birini seçip tahlil etmek.
- Film ve kitap analizi: Müfredattaki konularla ilgili bir filmi izleyip veya bir kitabı okuyup analiz etmek.
- Tartışma ödevi: Osmanlı döneminde yaşayacak olsan hangi padişah döneminde ve ne olarak yaşamak isterdin? Osmanlılar niye çöktü? Matbaa niye geç geldi? Kadının konumu, vs.
- Harita ödevi: Osmanlı coğrafyasını anlamak için önemli şehirleri seçip özellikleri gösteren haritalar hazırlamak. Özellikle yazılım programlarından yararlanılarak hazırlanması tavsiye edilir.
- Röportaj: Müfredatla ilgili konuların herhangi birinde uzmanlaşmış biri ile röportaj yapmak.
- Gazete çıkarmak: Tarihin bir dönemine dair bir gazete tasarlamak.
- Osmanlı mutfak kültüründe yer alan yemeklerden bir menü oluşturmak ve yapmak.
- Osmanlı eserlerine dair fotoğraf ve kısa film çekmek.
Örnekler çoğaltılabilir.
İleri Okumalar İçin Kaynak Tavsiyesi
Öğrencilerin bölümleri farklı olduğu gibi ilgi alanları da farklı olacaktır. Dolayısıyla her hafta için mutlaka kaynak eserler tavsiye edilmelidir. Bu eserlerin doktora tezi veya akademik metinlerden daha ziyade uzmanlar tarafından halk için yazılmış vulgarize kitaplar olmasına dikkat edilmelidir. İlgisini devam ettiren öğrenci akademik metinlere kendisi ulaşacaktır. Başlangıç için aklıma gelen birkaç kitap ismi vereyim.
Kemal Tahir, Feridun Fazıl Tülbentçi, Tarık Buğra, Mustafa Necati Sepetçioğlu, Mehmet Niyazi Özdemir, Murat Sertoğlu, İhsan Oktay Anar, İskender Pala, Bahaeddin Özkişi, Reha Çamuroğlu, Nazan Bekiroğlu ve Yavuz Bahadıroğlu’nun tarihi romanları.
Halil İnalcık, Osmanlı ve Modern Türkiye
İlber Ortaylı Bir Ömür Nasıl Yaşanır,
Haluk Dursun Gençlere Hayat Bilgisi, Osmanlı Coğrafyasına Yolculuk, İstanbul’da Yaşama Sanatı
Erhan Afyoncu Herkes İçin Kısa Osmanlı Tarihi,
Mithat Sertoğlu Tarih Sohbetleri,
Hayati Develi, Osmanlı’nın Dili
Yekta Saraç, Osmanlı’nın Şiiri
Atilla Şentürk, Osmanlı Şiiri Antolojisi
Ömer Zülfe, Şiirin İzinde Sözün Gölgesinde
Ahmet Cihan, Osmanlı Toplum ve Kültürü
Mahmut Erol Kılıç, Anadolu’nun Ruhu
Haşim Şahin, Dervişler ve Sufi Çevreler
Semiha Ayverdi, Beşir Ayvazoğlu, Ahmet Yüksel Özemre, Mitat Enç’in kültür ve medeniyeti anlatan eserleri
Ahmet Hamdi Tanpınar Beş Şehir
Erol Özbilgen Bütün Yönleriyle Osmanlı Adâb-ı Osmânî
Erol Güngör Türkler,
Titus Burckhardt, İslam Sanatı: Dil ve Anlam
Turgut Cansever, Osmanlı Şehri
Turgut Cansever, İslam’da Şehir ve Mimari
Azmi Özcan, Türk Devletleri ve Tarih Atlası
Taha Kılınç, Seyrüsefer
İhsan Fazlıoğlu, Akıllı Türk Makul Tarih
Çağatay Uluçay İlk Müslüman Türk Devletleri
İsmail Güleç, Edebiyatçılar İçin Tarih, Tarihçiler İçin Edebiyat
Sonuç Olarak
Bu ders tüm üniversitelerimizde başarılı bir şekilde uygulandığında Osmanlıları doğru bir şekilde öğretmenin yanı sıra öğrencilere bir ufuk ve duruş da kazandıracaktır. Osmanlıları her yönüyle tanıyan öğrenci konuşurken daha ölçülü olacak, aşırı tepkilerden kaçınacaktır. Ülkede yapılan tartışmaların boyutunu yükseltecek ve günümüz için daha istifade edilebilir bir noktaya gelmesine yardımcı olacaktır.
Yeterince konuştuk. Şimdi bir şeyler yapma zamanı.
