2020’lerin başında teknoloji dünyasında neredeyse tartışmasız bir kanaat vardı: 2025’e gelindiğinde yapay zekâ, çalışma biçimlerinden toplumsal ilişkilere kadar hayatın her alanını kökten değiştirecekti. Küresel yapay zekâ ekosisteminin en görünür aktörleri, bu dönüşümü yalnızca bir teknolojik sıçrama değil, insanlık tarihinde elektriğin veya internetin icadıyla kıyaslanabilecek bir kırılma noktası olarak tanımlıyordu. Google CEO’su Sundar Pichai, yapay zekâyı “insanlığın üzerinde çalıştığı en derin teknoloji” olarak nitelendiriyor, Nvidia’nın kurucusu Jensen Huang ise artık herkesin yalnızca konuşarak program yazabileceği yeni bir çağın başladığını söylüyordu. Microsoft, OpenAI, Meta ve Amazon gibi devler, birkaç yıl içinde tüm iş süreçlerinin yapay zekâ destekli sistemlere evrileceğini iddia ediyordu. Söylem netti: 2025, yapay zekânın gündelik hayatı ve ekonomiyi dönüştürdüğü yıl olacaktı.
Beklentiler ve Gerçekler
Bu iddialar yalnızca söylem düzeyinde kalmadı. 2023 ve 2024’te yapay zekâya yönelik küresel yatırımlar rekor seviyelere ulaştı. Risk sermayesi fonları, daha gelir modeli oluşmamış girişimlere milyarlarca dolar aktardı. Büyük teknoloji şirketleri, devasa veri merkezleri kurmak için yüz milyarlarca dolarlık altyapı yatırımlarına girişti. OpenAI’nin değerlemesi, 2025’e gelindiğinde 500 milyar dolar seviyesine ulaşırken, Microsoft, Oracle ve Nvidia gibi firmalar, yapay zekâ altyapıları için tarihin en büyük teknoloji anlaşmalarını yaptı. Borsalarda yapay zekâ odaklı şirketlerin hisseleri olağanüstü yükseldi ve Nasdaq’taki artışların önemli bir bölümü doğrudan yapay zekâ beklentileriyle ilişkilendirildi. Dışarıdan bakıldığında yeni bir altın çağın eşiğine gelindiği izlenimi oluşmuştu.
Ancak 2025’in sonuna doğru tabloya bakıldığında, beklentiler ile gerçekleşenler arasındaki fark giderek daha görünür hale geldi. Yapay zekâ projelerinin ekonomik katkıları, vaat edilen ölçekte ortaya çıkmadı. MIT tarafından yayımlanan kapsamlı bir çalışmada, büyük şirketlerde başlatılan yapay zekâ projelerinin yüzde 95’inin beklenen verimlilik ve kârlılık hedeflerine ulaşamadığı gösterildi. Yatırımın geri dönüşü olan proje oranı son derece sınırlı kaldı ve yalnızca küçük bir azınlık gelir artışı sağlayabildi. Benzer şekilde, farklı sektörlerdeki 50’den fazla büyük kuruluşu kapsayan başka bir analiz, 30 milyar doların üzerindeki yapay zekâ yatırımının neredeyse tamamının bilançolara somut katkı yapmadığını ortaya koydu. Daron Acemoğlu gibi Nobel ödüllü ekonomistler bile, yapay zekânın kısa vadede toplam faktör verimliliğine etkisinin yıllık yüzde 0,5 civarında kalabileceğini, yani makro ölçekte devrimsel bir sıçramanın henüz ufukta görünmediğini vurgulamaya başladı.
Sosyal etkiler açısından da benzer bir durum söz konusu. Birkaç yıl önce sıkça dile getirilen kitlesel işsizlik senaryoları hâlen gerçekleşmedi. Nobel ödüllü Geoffrey Hinton'ın söylemi olan radyologların piyasadan tamamen silineceği beklentisi boşa çıktı ve kendisi de bu hatalı tahminden dolayı 2025’te özür diledi. Öte yandan, yapay zekâ, bazı alanlarda iş yapış biçimlerini dönüştürse de bu dönüşüm daha çok destekleyici araçlar şeklinde ilerledi. Müşteri hizmetleri, içerik üretimi, çeviri ve analiz gibi alanlarda yapay zekâ yaygınlaştı; fakat bu durum istihdamda büyük bir kırılma oluşturmadı. Harvard Business School’un 2024 ve 2025 verilerine dayanan araştırmaları, yapay zekâ kullanan şirketlerin önemli bir bölümünde verimlilik artışının sınırlı kaldığını, çalışanların bu sistemleri günlük iş akışına tam entegre etmekte zorlandığını gösterdi. Eğitim, sağlık ve kamu hizmetlerinde yapay zekâ uygulamaları pilot düzeyde kaldı; geniş çaplı toplumsal dönüşüm hissedilmedi.
Buna karşılık, yapay zekânın olumsuz yan etkileri daha görünür hale geldi. Büyük dil modellerini eğitmek için gereken enerji ve su tüketimi, çevresel sürdürülebilirlik açısından ciddi tartışmalar doğurdu. Dev veri merkezlerinin soğutulması için kullanılan su miktarının bazı şehirlerin yıllık tüketimine yaklaştığı raporlandı. Yanlış bilgi, deepfake videolar ve otomatik içerik üretimi, dijital ekosistemde yeni bir güven krizine yol açtı. Sanal ile gerçek hiç bu kadar birbirine benzememişti. Toplumsal fayda üretmesi beklenen bir teknolojinin, yeni riskler doğurduğu bir dönem yaşanmaya başlandı.
Ekonomik açıdan en dikkat çekici unsur, yapay zekâ şirketlerinin finansal tabloları oldu. OpenAI gibi öncü kuruluşlar, büyük kullanıcı sayılarına rağmen hâlâ zarar ediyor ve yatırımlarla ayakta kalıyordu. 2025’te OpenAI’nin gelirinin 20 milyar dolara yaklaşacağı tahmin edilse bile, bu rakam altyapı ve işletme maliyetlerini karşılamaya yetmiyordu. Harvard Business School’dan Andy Wu, yapay zekâ şirketlerinin çoğunun ekonomik modelinin çalışmadığını, gelirlerin maliyetleri karşılamaktan çok uzak olduğunu belirtiyor. Analistler, yalnızca yapay zekâ altyapı yatırımları için dünya genelinde yaklaşık 1 trilyon dolarlık bir harcama taahhüdü oluştuğunu, bunun finansman yükünün ise sürdürülebilir olmadığını vurguluyor. Yüksek borçlanma, düşük kârlılık ve belirsiz talep, sektörde ciddi bir kırılganlık hazırlıyor.
Farklı Savunucular
Tam da bu noktada, “yapay zekâ bir balon mu?” sorusu yüksek sesle sorulmaya başlandı. İlginç olan, bu sorunun yalnızca eleştirmenlerden değil, sektörün içinden de gelmesi. OpenAI CEO’su Sam Altman, 2025 ortalarında yaptığı bir açıklamada, yapay zekâ yatırımlarında aşırı iyimserlik olabileceğini ve birçok yatırımcının para kaybedebileceğini söyledi. Bu açıklamanın ardından borsalarda yapay zekâ hisselerinde düşüş yaşandı. Goldman Sachs CEO’su David Solomon, yapay zekâya dökülen sermayenin önemli bir kısmının geri dönmeyebileceği uyarısında bulundu. Jeff Bezos, mevcut yatırım çılgınlığını endüstriyel bir balon olarak nitelendirdi. Ünlü yatırımcı Ray Dalio ise yapay zekâ etrafındaki coşkuyu, 1929 Büyük Buhranı öncesindeki piyasa davranışlarına benzeterek erken bir balon evresine girildiğini açıkladı. Böylece sektörün tam da içinde olanlar tarafından yapay zekâya duyulan güvenin sorgulanmaya başlandığı görülmekteydi.
Eleştirenlerin temel argümanı, beklentilerin ekonomik gerçeklerle örtüşmediği yönündeydi. 2025’in ilk yarısında ABD’de risk sermayesi yatırımlarının değer bazında yaklaşık yüzde 65’i yapay zekâ girişimlerine yöneldi. Birçok girişim, henüz net bir iş modeli ortaya koymadan milyar dolarlık değerlemelere ulaştı. Bu durum, ister istemez dot-com balonunu hatırlatan bir atmosfer doğurdu. Yapay zekâ araştırmacısı Gary Marcus, 2025’i yapay zekâ balonunun zirve yılı olarak tanımlayarak 2026’da ciddi bir düzelme yaşanabileceğini öne sürüyor. Marcus’a göre, büyük dil modellerinin teknik sınırlılıkları, bu teknolojinin uzun vadeli ve yaygın kârlı kullanımını engelliyor; daha fazla yatırım bu temel sorunları çözmeye yetmiyor.
Öte yandan, yapay zekânın bir balon olmadığını savunan güçlü bir kesim de bulunuyor. Bu görüşe göre, yapay zekâ bugün henüz erken aşamada ve yaşananlar, her büyük teknolojik dönüşümde görülen doğal bir süreç. Yale’de 2025’te CEO düzeyinde yapılan bir ankette, üst düzey yöneticilerin yüzde 60’ı yapay zekâdaki bu dalganın (hype) aşırı yatırım anlamına gelmediğini düşündüğünü belirtti. Bu yöneticiler yapay zekâyı kısa vadeli bir gelir kaynağı değil, uzun vadeli bir altyapı yatırımı olarak görmekteydi. Elektrik, demiryolu veya internet gibi teknolojilerin de ilk yıllarında büyük kayıplar yaşandığını, ancak zamanla ekonominin temel taşı haline geldiğini hatırlatıyorlardı. Ayrıca, bugünkü yapay zekâ yatırımlarının büyük bölümünü Amazon, Microsoft, Google ve Nvidia gibi finansal açıdan dev şirketlerin yaptığına dikkat çekiliyor. Dot-com döneminde piyasayı sarsan kırılgan girişimlerin aksine, bu şirketlerin (yapay zekâ yatırımlarından kısa vadede zarar etseler bile) ayakta kalabilecek kaynaklara fazlasıyla sahip olduğu veya olabileceği belirtiliyor.
Gerçeklik muhtemelen iki uç arasında bir yerde duruyor. Bazı ekonomistler, yapay zekâ için “rasyonel balon” kavramını kullanıyor. Bu yaklaşım, birçok yatırımın boşa gideceğini, pek çok şirketin eleneceğini; ancak birkaç gerçek oyuncunun uzun vadede büyük değer oluşturacağını öngörüyor. Dot-com balonundan sonra Amazon ve Google’ın ortaya çıkması gibi, yapay zekâ balonunun da geleceğin kazananlarını seçen bir filtre işlevi görebileceği düşünülüyor.
2025 bittiğinde yapay zekâ, ne vaat edilen devrimi gerçekleştirdi ne de tamamen hayal kırıklığına dönüştü. Ekonomik katkıları sınırlı, maliyetleri yüksek ve toplumsal etkileri parçalı. Ancak teknolojik ilerleme devam ediyor ve bazı alanlarda gerçek potansiyel sinyalleri veriyor. Yaşanan hayal kırıklığı, belki de yapay zekânın geleceği için gerekli bir ayıklanma sürecinin başlangıcı olacak. Tarihsel örnekler, büyük dönüşümlerin her zaman beklentilerin sönmesiyle değil, beklentilerin yeniden tanımlanmasıyla başladığını gösteriyor. Yapay zekâ da bu eşiğin üzerinde duruyor. Asıl soru, bu teknolojinin ne kadar hızlı değil, ne kadar doğru ve sürdürülebilir şekilde hayatımıza entegre edileceğidir. 2025, yapay zekâ devriminin gerçekleşmediği yıl olarak değil, belki de bu devrimin daha gerçekçi bir zemine oturtulduğu ve dinamiklerin yeniden tanımlandığı bir yıl olarak hatırlanacak.
