15 Mart 2026’da BBC Türkçe’de yayımlanan “Anne olmaktan pişmanlık duyan kadınlar anlatıyor: ‘Kaçamayacağınız bir tuzak gibi’” başlıklı haber, uzun süredir büyüyen daha büyük bir tartışmayı yeniden görünür hâle getirdi. Haberde annelik, bazı bireysel deneyimler üzerinden; ağır bir bedel, özgürlüğü sınırlayan bir yük ve hayatı ıskalatabilecek bir tercih gibi çerçevelendi. Üstelik 96 bin üyeli bir “I Regret Having Children” grubuna yapılan atıfla bu duygu neredeyse küresel bir norm, bir hissiyat gibi sunuldu.
Bu haber, anneliği adeta kaçılması gereken ve hayatın lezzetinin karşısında duran bir olgu gibi konumlandırması bakımından, Türkiye’nin yaşadığı nüfus düşüşü tartışmaları sonrasında doğal olarak şu soruyu da beraberinde getirdi: Bu yayın çizgisi, bir 5. kol faaliyeti olarak kültürel etki ajanlığı mı yapıyor? Çünkü aynı BBC, kendi ülkesinde anneliğin önemini, doğum oranlarındaki düşüşün ekonomik etkilerini ve çocuk sahibi olmayı teşvik eden devlet politikalarını haberleştiren yayınlarla gündeme gelmişti. Birleşik Krallık’ta nüfus artış hızındaki düşüşün ekonomik sonuçlarını işleyen, çocuk sahibi olmayı teşvik eden kamu desteklerini görünür kılan ve gelişmiş ülkelerde düşen doğum oranlarının nasıl aşılabileceğini tartışan yayınlar vardı. Türkiye’ye dönük haber dili ise bunun tam tersine, anneliği yük, yorgunluk ve vazgeçilmesi gereken bir hayat tercihi gibi çerçevelemekteydi.
Burada BBC Türkçe’nin yaptığı şey, sadece anneliğin olumsuz yanlarını ele alan tekil bir haber değildir. BBC Türkçe, +90 ve DW Türkçe gibi Türkiye’de faaliyet gösteren uluslararası dijital haber platformları, faaliyet gösterdikleri dönem boyunca Türkiye’nin hassas olduğu, değer verdiği meselelerde, Türk toplumunu marjinal, uç ve aksi yönde etkilemeye çalışan, amacı haberciliği aşan sistematik yayınlarla gündeme gelmiştir. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, 2022’de Deutsche Welle’nin Türkiye temsilciliğine bağlı +90 kanalında yayımlanan “Seks işçisi olmak | ‘Benim ilgim bu, seksten hoşlanıyorum’” başlıklı videoydu. Bu içerik; fuhşu meşrulaştıran, olağanlaştıran ve özendirici bir yaklaşımla sunulmuştu. Dönemin Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Derya Yanık’ın, “Deutsche Welle Türkçe yaptığı bu haberle tüm basın meslek ilkelerine ve toplumsal değerlere hakaret etmektedir. Öte yandan TCK 227/2. maddede düzenlenen fuhşa teşvik suçunu da işlemektedir” çıkışı da tam olarak bu nedenle gelmişti.
Bu tarz 5. kol niteliği taşıyan yayınlar; çocuk sahibi olmamayı, kürtajı, annelikten pişmanlığı, dinden uzaklaşmayı, başörtüsünü çıkarmayı, LGBT’yi normal bir durum olarak sunan, kimlik siyasetini, göçü ve Türkiye’den kaçışı, yurt dışında yaşamayı teşvik eden haberleri aynı doğrultuda çerçeveleyen daha geniş bir yayın çizgisinin içine oturmaktadır. Bu haberlerin ortak özelliği, belirli meseleleri sürekli aynı çerçeveyle sunmaları ve toplumu belli bir istikamette etkilemeyi hedeflemeleridir.
Bu yüzden artık şu soruyu açıkça sormak gerekiyor: Türkiye’de faaliyet gösteren uluslararası haber platformları, özellikle BBC Türkçe, DW Türkçe ve +90 gerçekten sadece haber mi yapıyor; yoksa Türkiye’nin kültürel yönünü, milli birliğini ve beraberliğini, toplumsal dayanışmasını ve gelecek duygusunu etkilemeye dönük daha geniş bir operasyonun parçası mı?
Mesele Haber Değil Çerçeve
Türkiye’de uzun zamandır faaliyet gösteren BBC Türkçe, DW Türkçe, +90 ve benzeri uluslararası dijital medya mecralarına topluca bakıldığında, ortada sıradan bir habercilik refleksinden çok daha fazlası olduğu görülüyor. Aile, annelik, din, başörtüsü, gençlik, cinsellik, toplumsal cinsiyet, göç ve kimlik gibi Türkiye’nin en hassas toplumsal fay hatları, sürekli ama sürekli, belirli bir bakış açısı dayatılarak merkezileştiriliyor. Bu başlıklar tek tek ele alındığında “normal habercilik” gibi gösterilebilir. Fakat yan yana dizildiğinde artık bir içerik toplamından değil, belirli bir istikametten söz etmeye başlarız. Bu dijital platformların yaptığı, amacı haberi aşan ve 5. kol etki ajanlığı olarak değerlendirilebilecek içeriklere topluca bakıldığında tablo daha da netleşiyor.
Aile, annelik ve kürtaj başlığında sürekli benzer örneklerle karşılaşıyoruz: “Anne olmaktan pişmanlık duyan kadınlar anlatıyor”, “Çocuk sahibi olmamaya karar veren kadınlar anlatıyor”, “Çocuk sahibi olmaktan pişman olan anne ve babalar”, “Türkiye’de kadınlar neden çocuk yapmak istemiyor?”, “Aramızda kalmasın | Ben de kürtaj oldum”, “5 ülkeden 5 kadın kürtaj deneyimlerini anlattı” … Bu başlıklar birlikte okunduğunda annelik ve aile kurumu, yalnızca toplumsal bir gerçeklik olarak değil; problemli, yıpratıcı ve uzak durulması gereken bir hayat biçimi olarak çerçevelenmektedir.
Din, inanç ve deizm hattında da aynı yoğunlaşma var: “Türkiye’de gençler dinden uzaklaşıyor mu?”, “Türkiye’de muhafazakâr gençlik dinden uzaklaşıyor mu?”, “Önce İslamiyet’i mantığa dayandırmak istiyorduk; sonra deist olduk”, “Türkiye’de yapılan son araştırmalar, gençler arasında ateizm ve deizmin yaygınlaştığını gösteriyor”, “Zorunlu din dersine karşı kampanya başlatıldı”, “Cemevlerine ibadethane statüsü verilir mi?” … Burada da din ve inanç çoğu zaman çözülme, uzaklaşma, sorgulama ve çatışma ekseninde görünür kılınmaktadır.
Başörtüsü ve muhafazakâr yaşam başlığında da tablo değişmiyor: “#10YearChallenge’a Türkiye’de başörtüsünü çıkaranlar da katıldı”, “Başörtülü kadının imaj mücadelesi” … Bütün bunlar, başörtüsünün bir inanç pratiği olmanın ötesinde, sürekli kopuş, temsil savaşı ve kimlik krizi başlığı hâline getirildiğini gösteriyor.
LGBT ve toplumsal cinsiyet bağlamında ise benzer biçimde, LGBT’yi meşru ve normal göstererek Türkiye’yi baskı, daralma ve kaçış ihtiyacı üzerinden resmeden bir dil öne çıkıyor: “Türkiye’de LGBTİ mücadelesi: Yaşam alanlarımız daraldı”, “İş hayatında LGBTİ’ler: Derhal terk edin burayı”, “Merkel hükümetinden Türkiye’deki LGBTİ’lere destek”, “Kabul edildikleri İngiltere’ye gidemeyen Suriyeli LGBTİ sığınmacılar: Türkiye’de tehlike altındayız”, “Müslüman feministler; ne istiyorlar, neden eleştiriliyorlar?” gibi başlıklar, bu tematik yoğunlaşmanın tesadüf olmadığını düşündürüyor.
Gençlik ve göç başlıklarında ise çerçeve daha da açıktır: “Gençler neden Türkiye’den gitmek istiyor?”, “Türkiye’de gençler yurt dışına gitmek istiyor”, “Türkiye’de yaşamak artık gençler için zor”, “Gençler yurt dışında daha mutlu” ve buna benzer içerikler, Türkiye’yi çıkışsızlık alanı; Batı’yı ise umut, fırsat ve kurtuluş alanı gibi kodlayan daha geniş bir anlatının parçası olarak okunmaktadır.
Etnik kimlik ve asimilasyon başlığında ise “Dünyada en fazla Çerkes nüfusu Türkiye’dedir ve maalesef en büyük asimilasyon da…”, “Kürtler kimdir, Türkiye’de ne yaşıyorlar?”, “Azınlıklara geri verilecek mülklerin listesi” gibi örnekler, Türkiye’nin iç fay hatlarını sürekli açık tutan ve kimlik gerilimlerini besleyen bir yayın tercihine işaret etmektedir.
Peki, Akademik Literatür Ne Söylüyor?
Akademik literatür de tam burada devreye giriyor. Bu alanda yapılan çalışmalar, meseleyi yalnızca medya eleştirisi olarak değil; uluslararası yayıncılık, kamu diplomasisi, algı yönetimi, propaganda, kültürel hegemonya ve tematik yoğunlaşma kavramlarıyla tartışıyor. Özellikle +90 üzerine yapılan çalışmalar; deizm, başörtüsü, cinsellik ve alternatif gençlik kültürleri gibi başlıkların kültürel gerilim üreten bir görünürlük siyaseti içinde işlendiğini savunuyor. Bir başka çalışma ise BBC Türkçe, DW Türkçe ve +90 içeriklerinde Türkiye’nin sistematik biçimde umutsuzluk ve çıkışsızlık alanı olarak çerçevelendiğini; buna karşılık Batı’nın umut, refah ve kurtuluş alanı gibi sunulduğunu ortaya koyuyor. Dahası: farklı yaş, sınıf ve meslek grupları için ayrı ayrı “Türkiye’de yaşanmaz” anlatıları üretildiğini söylüyor.
Bu artık habercilik sınırlarının dışında bir şeydir. Burada yalnızca bilgi aktarılmıyor; bir ruh hâli, bir yön hissi ve bir gelecek tasavvuru üretiliyor. Nitekim bu konuda yapılan çoğu akademik çalışma, Batı kültürel hegemonyasının yalnızca diziler, filmler, akademik üretim ve sosyal medya üzerinden değil, Batılı devletlerin doğrudan yayın organları üzerinden de yeniden üretildiğinin altını çiziyor.
Bu yüzden burada artık yalnızca habercilikten değil; içeriden etkileyen, yön tayin eden, kültürel zemini aşındıran bir 5. kol mantığından söz etmek mümkündür.
Nihayetinde…
Bütün bu örnekler birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo sarihtir. BBC Türkçe, DW Türkçe ve +90’a yönelik tepki, sıradan bir medya eleştirisi değildir. Bu tepki; belirli temaların sistematik biçimde öne çıkarılmasına, bu temaların yerel kültürle gerilimli bir çerçevede sunulmasına ve bunun geniş bir kesim tarafından kültürel etki üretimi olarak algılanmasına dayanmaktadır.
Açık konuşalım: Bu bir 5. kol faaliyetidir. Amaç açıktır: Toplumsal çözülmeyi artırmak. Değerleri aşındırmak. Milli birliği yıpratmak. Ve kutsal kabul edilen değerleri, saygınlığını zedeleyecek şekilde yeniden çerçevelemek.
