20. yüzyılın başlarından beri ABD, “arka bahçesi” olarak gördüğü Latin Amerika ülkelerine kendi çıkarlarını korumak için birçok kez müdahale etmiş, bu müdahaleleri meşrulaştırırken de sıklıkla “demokrasi” ve “komünizmle mücadele” argümanlarını kullanmıştır. Bu tarihsel arka plan içinde ABD’nin 3 Ocak 2026 gecesi Venezuela’da gerçekleştirdiği operasyonla Devlet Başkanı Nicolas Maduro’yu ele geçirip ABD’ye kaçırması, Washington’ın hegemonik çıkarları uğruna uluslararası normları hiçe sayabildiğine dair eleştirileri bir kez daha gündeme taşımıştır. Nitekim Trump’ın güvenli bir geçiş sağlanana kadar Venezuela’yı yönetme söylemi ve ABD’li petrol şirketlerinin Venezuela’da üretimi yeniden ayağa kaldırmasına dönük açık mesajları, bu müdahalede jeoekonomik hedeflerin belirleyici olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Maduro operasyonu, ABD’nin Latin Amerika’ya dönük uzun müdahale pratiğinde yeni bir davranıştan ziyade, aynı müdahale mantığının daha görünür bir tezahürü olarak okunabilir.
Meşruiyet İhtiyacı Duymaması
ABD’nin Latin Amerika’ya yaptığı müdahaleler, çoğu zaman demokratik bir şekilde iktidara gelmiş yönetimleri hedef almıştır. Guatemala’da 1954’te seçilmiş başkan Arbenz, toprak reformu nedeniyle hedef alınmış ve CIA destekli darbenin ardından ülke uzun bir iç savaşa sürüklenmiştir. ABD’nin Latin Amerika’ya müdahalelerinde en dikkat çekici örneklerden biri de 1973’te, General Augusto Pinochet’nin Şili Devlet Başkanı Salvador Allende’yi darbeyle indirmesi sürecinde Washington’ın rolüne ilişkin tartışmalardır. Bu olaydan üç yıl sonra, Arjantin’deki 1976 darbesi sonrasında kurulan askeri yönetimle ilişkiler bağlamında da ABD’nin rejim değişimini kabullenen ve destek veren bir çizgi izlediği ileri sürülmüştür. 1989’da ise Panama’da Manuel Noriega’yı devirmek amacıyla ABD’nin doğrudan askeri müdahalede bulunması, Washington’ın gerektiğinde sert güç kullanımı seçeneğini de devreye sokabildiğini göstermiştir. Latin Amerika’daki bu örnekler, ABD’nin güvenlik ve jeoekonomik çıkarlarını önceleyen bir müdahale anlayışına uzun süredir sahip olduğuna işaret etmektedir. Washington, başta komünizmle mücadele olmak üzere farklı gerekçeler ileri sürerek birçok ülkede hükümet değişimlerine sebep olurken, ABD çizgisine yakın duran otoriter yönetimlere askeri ve ekonomik kaynak aktarmıştır.
Maduro’nun kaçırılması olayı, Washington yönetiminin özellikle Soğuk Savaş’ın bitiminden beri sürekli olarak ifade ettiği “Kurallara Dayalı Uluslararası Düzen” söyleminin, aslında pratikte seçici işlediğini daha görünür kılmıştır. Nitekim Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Davos’ta “Uluslararası hukukun, sanığın ve mağdurun kimliğine göre farklı bir titizlikle uygulandığını biliyorduk. Bu kurgu faydalıydı. Çünkü Amerikan hegemonyasının sağladığı bazı nimetler vardı. Bu yüzden vitrine tabelayı koyduk” yönündeki ifadeleri, bu durumu açık biçimde teyit eder niteliktedir. Bu çerçevede ABD’nin Venezuela hamlesi de liberal hegemonyanın meşruiyet zeminini zayıflatan unsurlardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır.
ABD’nin Enerji Yönetim Planı
Enerjinin tarihsel rolüne bakıldığında, 19. yüzyılda Birleşik Krallık sanayi gücünü kömüre dayanarak büyütürken, 20. yüzyılda ABD küresel gücünü petrol üzerinden pekiştirmiştir. Bu yüzden ABD’nin müdahalelerinde enerji açısından asıl mesele çoğu zaman petrolün kimde kalacağı, nereye satılacağı, gelirin kim tarafından kontrol edileceği ve fiyatların nasıl belirleneceği olmuştur. İran’da Musaddık’ın petrolü millileştirmesinden sonra, 1953’te ABD’nin darbe sürecini organize edip desteklemesi, enerji çıkarları söz konusu olduğunda Washington’ın ülkelerin iç siyasetine doğrudan müdahale edebildiğini ortaya koyan klasik bir örnektir. 1980’de Carter Doktrini ise Basra Körfezi’ndeki petrol akışını ABD’nin hayati çıkarı saymış ve bu akışı tehdit eden girişimlere karşı askeri güç dâhil her yolun kullanılabileceğini ilan etmiştir. Nitekim 1990’da ortaya çıkan Körfez Krizi tam da bu mantığın pratikte nasıl işlediğini göstermiş; petrol arzının kesintiye uğraması ve fiyat şoku ihtimali, ABD öncülüğündeki askeri müdahaleyi meşrulaştıran başlıca gerekçelerden biri haline gelmiştir. Bu tarihsel çerçeve, petrol akışı söz konusu olduğunda ABD’nin sert güç dâhil birçok araca başvurabildiğini göstermektedir.
Bu çerçevede Maduro’nun ele geçirilip ABD’ye götürülmesi de “uyuşturucuyla mücadele-narkoterör” söylemiyle gerekçelendirilmeye çalışılsa da arka planda ABD’nin enerji-jeopolitik refleksinin sürdüğünü göstermektedir. Nitekim Trump, ABD’nin el koyduğu Venezuela tankerlerinde bulunan petrolü aldıklarını, bunun ABD rafinerilerinde işleneceğini ve 30-50 milyon varil petrolün paylaşılacağını belirtmiştir. Ayrıca Trump’ın hangi büyük petrol şirketlerinin Venezuela’ya gireceğine ABD’nin karar vereceğini söylemesi, müdahalenin yalnızca güvenlik gerekçesiyle yapılmadığını, aynı zamanda petrol akışı ve gelir üzerinde ABD’nin fiili kontrol kurma niyeti taşıdığını açıkça göstermektedir.
Bunun yanında ABD’nin petrol merkezli enerji düzeni bugün yenilenebilir enerji teknolojilerinin hızla yayılması nedeniyle ciddi bir rekabet baskısıyla karşı karşıyadır. Özellikle Çin’in güneş enerjisi tedarik zincirinde yüzde 80’i aşan üretim payına ulaşması ve batarya üretiminde küresel satışların dörtte üçünden fazlasını karşılaması, bu ülkeye yalnızca teknoloji üstünlüğü değil; dünyanın birçok bölgesine panel, batarya, elektrikli araçları ihraç ederek ABD merkezli düzene alternatif bir enerji-ekonomi ağı kurma imkânı da vermektedir. Nitekim Çin ile yürütülen küresel rekabetin en kritik cephelerinden biri, yenilenebilir enerji teknolojileri ve dijitalleşme için gerekli olan kritik mineraller ve bu minerallere bağlı tedarik zincirleridir. Venezuela, teknoloji endüstrisi için hayati önem taşıyan kritik mineraller ve mavi altın olarak bilinen koltan açısından zengin kaynaklara sahiptir. Çin’in batarya ve yüksek teknoloji üretimindeki tekelini kırmak isteyen ABD için Venezuela kaynaklarını kontrol etmek Pekin’in bu stratejik hammaddelere erişimini kesmek anlamına da gelmektedir. Dolayısıyla 3 Ocak operasyonu, ABD’nin Çin’i tedarik zincirleri üzerinden çevreleme stratejisinin Latin Amerika sahasındaki somut bir yansıması olarak da değerlendirilmelidir.
Son olarak dünyanın en fazla kanıtlanmış petrol rezervlerine sahip ülkesi olan Venezuela’da petrol endüstrisi üzerinde kontrol kurma arayışı sadece bugünün arz ihtiyacıyla değil, aynı zamanda “zaman kazanma” hedefiyle de okunabilir. Çünkü fosil yakıt fiyatlarının düşük seyrettiği dönemlerde yenilenebilir enerjiye geçiş hızının ve yatırım iştahının zayıflayabildiğine ilişkin değerlendirmeler, petrol arzını artırma ve fiyatları baskılama stratejisinin “geçişi yavaşlatma” etkisi doğurabileceğine işaret etmektedir. Nitekim Trump’ın Venezuela petrolünü daha fazla piyasaya sürerek fiyatları düşürme hedefinden söz etmesi, bu yaklaşımın “geçişi daha kontrollü hale getirme” niyetiyle de okunabileceğini göstermektedir. Ayrıca petrol fiyatlarını aşağı çekme hedefi, ABD’de enerji maliyetlerini düşürerek enflasyon baskısını sınırlama ve iç politikada ekonomik memnuniyetsizliği azaltma amacıyla da örtüşmektedir. Washington’ın geçmişte OPEC’e enerji üretimini artırma çağrıları yapması ve Trump’ın da farklı dönemlerde OPEC’e enerji arzını artırması için baskı uygulaması bu düşünceyi desteklemektedir. Bu bakımdan Venezuela hamlesi, petrol arzını büyüterek fiyatları aşağı çekme stratejisinin tamamlayıcı bir parçası olarak da okunabilir.
Çevre ve iklim açısından bakıldığında, petrol fiyatlarını düşürmeye dönük hamleler yenilenebilir dönüşümü hızlandırma ve emisyonları azaltma hedefleriyle ters yönde hareket etme potansiyeline sahiptir. Trump yönetiminin iklim gündemini geri plana iten ve fosil yakıt üretimini önceleyen çizgisi düşünüldüğünde, Venezuela üzerinden kurulan petrol stratejisi bu yönelimi destekleyen ve güçlendiren bir adım olarak görülebilir.
Sonuç olarak Venezuela’da yaşananlar, ABD’nin küresel liderliğini sürdürmek adına enerji ve değerli maden kaynaklarını askeri güçle tamamlayan hegemonya siyasetinin bir örneğini sunmaktadır. Washington’ın bu hamlesi, başta Çin olmak üzere yükselen güçlere karşı, Latin Amerika’nın ABD’nin nüfuz alanı olduğu ve bölgesel jeoekonomik düzenin Washington’ın öncelikleriyle uyumlu biçimde şekilleneceği yönünde net bir mesaj niteliğindedir.
