ABD/İsrail-İran Savaşı ile küresel enerji arzının en kritik geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı etrafında yoğunlaşan jeopolitik gerilim, dünya ekonomisi üzerinde çok yönlü etkiler üretiyor. Boğazın bir açılıp bir kapanması da ilave bir belirsizlik üreterek bu etkileri yoğunlaştırıyor. Savaşın neden olduğu kriz, öncelikle petrol ve doğal gaz arzına yönelik riskleri artırarak enerji fiyatlarında yukarı yönlü baskı oluştururken, buna bağlı olarak küresel enflasyon dinamiklerini bozma potansiyeli de taşıyor. Enerji maliyetlerindeki artış, özellikle enerji ithalatçısı ülkelerde üretim maliyetlerini yükseltirken, sanayi üretimi ve dış ticaret dengeleri üzerinde olumsuz etkiler doğuruyor. Savaşın nihai etkisi, küresel ölçekte büyüme beklentilerinin aşağı yönlü revize edilmesine yol açarken; sonuç olarak, enerji fiyatlarındaki her kalıcı artış, yalnızca üretim maliyetlerini değil, aynı zamanda hanehalkı harcanabilir gelirini de baskılayarak talep tarafında da daraltıcı etkiler getiriyor.
Bununla birlikte kriz, yalnızca enerji fiyatları üzerinden değil, aynı zamanda ticaret yolları, gıda başta olmak üzere tedarik zincirleri ve finansal piyasalar üzerinden de yayılıyor. Hürmüz Boğazı’nda yaşanabilecek aksaklıklar, Asya başta olmak üzere geniş bir coğrafyada lojistik maliyetleri artırırken, küresel ticaret hacminde yavaşlamaya yol açabilmektedir. Artan jeopolitik belirsizlik, yatırım iştahını zayıflatmakta ve finansal piyasalarda oynaklığı artırmaktadır. Özellikle riskten kaçış eğiliminin güçlenmesi, gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarında dalgalanmalara neden olmakta; bu da döviz kurları ve finansman maliyetleri üzerinden ek bir kırılganlık hazırlamaktadır. Bu çerçevede, krizin uzaması halinde küresel ekonomi üzerinde hem enflasyonist baskıların hem de büyüme kayıplarının birlikte görüldüğü “stagflasyonist” bir riskin güçlenebileceği değerlendirilmektedir.[i]
Hürmüz Boğazı’nın ABD-İsrail/İran Savaşı nedeniyle kapanması, daha şimdiden küresel petrol arzında tarihsel ölçekte büyük bir şok oluşturmuş durumda. Federal Reserve Bank of Dallas araştırmasına dayanan analizler, bu kapanmanın küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20’sinin piyasadan çekilmesine eş değer olduğunu gösteriyor. Bu büyüklük, 1973 Petrol Krizi, 1979 İran Devrimi ve 1990 Körfez Savaşı gibi önceki arz şoklarının üç ila beş katı düzeyindedir. Arz daralması, petrol ithalatçısı ülkelerin alternatif kaynaklara yönelmesine yol açarken, küresel petrol fiyatlarında sert yükseliş baskısı oluşturmakta; aynı zamanda enerji güvenliği tartışmalarını yeniden küresel gündemin üst sıralarına taşımaktadır.[ii]
Söz konusu analizlere göre, kapanmanın gerçekleştiği çeyrekte, petrol fiyatlarının varil başına yaklaşık 98 dolar seviyesine yükselmesi ve küresel reel GSYH büyümesinin yıllıklandırılmış olarak 2,9 puan daralması bekleniyor. Savaşın oluşturduğu finansal ve jeopolitik şokun devam etmesi halinde kapanmanın uzaması, petrol fiyatlarının 115–132 dolar bandına kadar çıkmasına ve büyüme üzerindeki negatif etkinin yıl geneline yayılmasına sebep olabilecektir. Kapanmanın kısa sürmesi halinde ise petrol fiyatlarında geri çekilme ve büyümede kısmi toparlanma gözlense de, üretim kaybının kalıcı etkileri nedeniyle küresel gelir seviyesinin başlangıç trendinin altında kalması ana senaryo olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, arz şoklarının etkisinin sadece geçici dalgalanmalardan ibaret olmadığını, orta vadeli büyüme dinamiklerini de bozabildiğini göstermektedir.
Bununla birlikte, yalnızca fiili arz kesintisinin değil, jeopolitik risk beklentisinin de fiyatlar ve ekonomik aktivite üzerinde güçlü etkiler bıraktığı görülmektedir. Beklentiler kanalıyla stoklama davranışlarının artması, fiyat oynaklığını yükseltirken, kesinti durumunda stokların hızla erimesi arz baskısını daha da derinleştirmektedir. Bu çerçevede enerji piyasalarında oluşan belirsizlik, ekonomik daralmanın önemli bir hızlandırıcısı olarak öne çıkmaktadır.
Türkiye’nin Rolü Hürmüz’e Alternatif: Orta Koridor ve Kalkınma Yolu
Bölgede ekonomik yapısının derinliği ile dikkat çeken Türkiye’nin de savaştan etkilenmesi kaçınılmaz. Orta Vadeli Program’daki 65 dolarlık petrol fiyatı varsayımı dikkate alındığında, 100 dolar bandına kalıcı geçiş, makro dengelerde belirgin bir sapma oluşturma potansiyeline sahip. Bu durumda, Türkiye’nin yıllık enerji ithalat maliyetinin yaklaşık 10–15 milyar dolar artabileceği ve cari açığın milli gelire oranının bir puan civarında yükselebileceği değerlendiriliyor. Buna ilaveten bütçe açığının artması ve büyümenin azalması da bekleniyor. Bu noktada Türkiye ekonomisinin en kritik tamponu, rezerv pozisyonu olarak öne çıkıyor. Son dönemde brüt rezervlerin 170 milyar dolar bandına yaklaşması, dış şoklara karşı likidite kapasitesini artırmış durumda. Ancak savaşın uzun süre devam etmesi halinde rezerv tamponu güçlü olsa da enerji fiyatlarında kalıcı bir yükseliş senaryosu, Türkiye’nin cari denge ve enflasyon patikasını yukarı yönlü baskılamaya devam edecek.[iii],[iv]
Savaşın etkilerini azaltmak için yeni arayışlar da gündemde. Küresel ekonomide arz şokunun etkisinin hafifletilmesi ise büyük ölçüde alternatif lojistik ve enerji hatlarının devreye alınmasına bağlıdır. Suudi Arabistan’ın Yanbu Limanı ile ticareti Kızıldeniz’e yönlendirme kapasitesi, Birleşik Arap Emirlikleri’nin Fuceyra Limanı ile Hürmüz Boğazı’nı baypas eden hatları veya ikili anlaşmalar yoluyla sınırlı geçişlerin sağlanması gibi seçenekler, arz açığını kısmen azaltabilir. Bununla birlikte, bu alternatiflerin güvenlik riskleri ve kapasite sınırlamaları nedeniyle küresel arz kaybını tam olarak telafi etmesi, kısa vadede mümkün görünmemektedir. Bu da enerji arz güvenliğinde coğrafi çeşitlendirmenin ne kadar kritik olduğunu bir kez daha ortaya koymaktadır. Bu noktada, uluslararası basında Türkiye merkezli “Orta Koridor”, öne çıkan seçeneklerden biri olarak gösteriliyor. Asya ile Avrupa arasında Hazar geçişi ve Kafkasya hattı üzerinden uzanan bu koridor, deniz yoluna kıyasla daha kısa süreler ve daha düşük jeopolitik kırılganlık sunmasıyla dikkat çekiyor.i,[v]
Orta Koridor’un güçlenmesiyle birlikte Türkiye, yalnızca transit bir geçiş noktası değil, aynı zamanda ticaret ve enerji akışlarını yönlendiren stratejik bir merkez olma yolunu belirginleştirmekte. Financial Times analizlerine göre bu hat, mevcut enerji boru hatları ve lojistik altyapıyla birleştiğinde Hürmüz’e bağımlılığı azaltabilecek gerçekçi bir alternatif oluşturabilir. Bu çerçevede; koridorun taşıma kapasitesinin artırılması, gümrük ve lojistik süreçlerin hızlandırılması ve bölgesel entegrasyonun derinleştirilmesi, Türkiye’nin küresel tedarik zincirlerindeki rolünü belirleyici ölçüde artırma potansiyeli taşımaktadır. Bu kapsamda Kalkınma Yolu projesi de ekonomik denklemde giderek daha fazla öne çıkıyor. Basra Körfezi’nden başlayarak Irak üzerinden Türkiye’ye ve oradan Avrupa’ya uzanan yaklaşık bin 200 kilometrelik bu yeni koridor, Süveyş Kanalı’na alternatif oluşturma potansiyeliyle küresel ticarette süre ve maliyet avantajı sağlıyor. Deniz yoluyla bir buçuk ay sürebilen Asya–Avrupa taşımalarının bu hatla 25 günün altına inebilmesi, Türkiye’nin transit ülke konumunu yapısal bir avantaja dönüştürüyor. Projenin toplam yatırım büyüklüğünün 15–20 milyar dolar bandında olması ve demir yolu, kara yolu gibi çok modlu yapıya sahip olması da Kalkınma Yolunu, Orta Koridor ile birlikte Türkiye’nin jeoekonomik omurgasını güçlendiren iki ana eksenden biri haline getiriyor.[vi],[vii]
Sonuç olarak, Hürmüz Boğazı merkezli olası bir kriz, küresel enerji ve ticaret akışlarını sert biçimde sarsma potansiyeli taşısa da, bu ölçeğin getirdiği belirsizlik aynı zamanda Türkiye’nin alternatif koridor ve lojistik hatlara yönelik stratejik arayışını hızlandırıyor. Küresel ticaretin yaklaşık yüzde 20’sine yakın enerji taşımacılığının Hürmüz üzerinden geçtiği dikkate alındığında, olası bir aksama yalnızca fiyat şokları değil, aynı zamanda rota çeşitlendirme ihtiyacını da zorunlu kılıyor. Bu noktada Kalkınma Yolu ve Orta Koridor gibi projeler, Türkiye’nin coğrafi avantajını ekonomik avantaja dönüştürme kapasitesini güçlendiriyor. Kısa vadede riskler yüksek olsa da orta ve uzun vadede Türkiye’nin bu yeni lojistik mimariyi hayata geçirebilme kapasitesi, küresel ticaretin yeniden şekillendiği bu dönemde hareket alanı oluşturuyor.
[i] https://www.coface.com/news-economy-and-insights/middle-east-escalation-energy-at-the-center-risks-far-beyond
[ii] https://www.dallasfed.org/research/economics/2026/0320
[iii] https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/bakan-simsek-turkiyenin-soklara-dayanikli-oldugunu-gecen-sene-ispatladik-bu-sene-de-ispatlayacagiz/3900823
[iv] https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/merkez-bankasi-rezervleri-170-9-milyar-dolara-cikti/3907842
[v] https://www.milliyet.com.tr/dunya/son-dakika-ingiliz-basinindan-financial-times-hurmuz-bogazina-alternatif-rotada-turkiyeyi-isaret-etti-orta-koridor-dugum-noktasi-7573392 ve https://t.co/e1f0E2Nm3F
[vi] https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/bolgesel-catismalar-turkiye-guzergahindaki-orta-koridor-ve-kalkinma-yolunun-onemini-artirdi/3851014
[vii] https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/kalkinma-yolu-ile-nakliye-sureci-25-gune-dusecek/3198210
