ABD/İsrail-İran Savaşı, tarafların askeri kapasitesi üzerinden açıklanabilecek bir çatışma olmanın çok daha ötesi boyuta taşınan bir çapa ulaşmıştır. Çatışmanın gidişatı, artan ivmede küresel ekonominin dolaşım arterleri üzerinde üretilen riskler, kesintiler ve maliyetler üzerinden şekillenmektedir. Bu nedenle sahadaki askeri tablo kadar, giderek savaşın hangi deniz geçitlerini, enerji koridorlarını ve lojistik düğümleri baskı altına aldığı da belirleyici hale gelmiştir.
Mevcut savaşın jeopolitik anlamı, klasik cephe genişlemesi tartışmalarının ötesinde konuşulmalıdır. Asıl mesele, küresel sistemin kritik darboğazlarının eş zamanlı biçimde gerilim üretmeye başlamasıdır. Hürmüz Boğazı’nda artan belirsizlik ve risk primi, enerji akışında fiili bir kilitlenme oluşturmaktadır. Ama bununla birlikte Yemen’de Husilerin daha doğrudan devreye girmesi, Babü'l Mendeb-Kızıldeniz hattını ikinci bir şok kapısına dönüştürecek bir riski barındırmaktadır. Bu senaryo, çatışmanın maliyetini bölge sınırlarının ötesine taşıyan ve küresel ekonominin kırılganlığını derinleştiren bir eşik anlamına gelir.
Bu çerçevede ABD/İsrail-İran Savaşı, bir anlamda Hürmüz’den yola çıkarak Darboğaz Çağı olarak tanımlanabilecek yeni bir jeopolitik dönemi görünür kılıyor. Nitekim Panama Kanalı, Süveyş Kanalı, Malakka Boğazı, Bering Boğazı ve Grönland bağlamında Arktik geçişleri gibi jeopolitik hatların son yıllarda daha fazla gündeme gelmesi tesadüf değildir. Mevcut konjonktürde, küresel ekonomi daha fazla yoğunlaşmıştır. Ayrıca enerji, ticaret, gıda ve veri akışları, sınırlı sayıda düğüm noktası üzerinden yürür hale gelmiştir. Bu düğümlerde oluşan her kırılma, askeri krizleri ekonomik şoka, ekonomik şokları da siyasi türbülansa dönüştürmektedir.
Hürmüz’ün Ötesinde
Hürmüz Boğazı’na ilişkin tartışma, giderek kapandı mı, açıldı mı ikileminin ötesine geçmektedir. Fiili durum, kısmi geçişler devam etse dahi deniz trafiğinin belirgin biçimde yavaşladığı ve gemi sigortaları, navlun ve ticaret finansmanı maliyetlerinin yükseldiği bir risk primi üretmektedir. Bu risk primi, enerji fiyatlarına yansıyan dalgalanmanın ötesinde, küresel tedarik zincirlerinde gecikmelere ve maliyet artışlarına neden olmaktadır.
Bu bağlamda savaşın maliyeti, yalnızca varil fiyatıyla ölçülemeyecek boyuta doğru ilerlemektedir. Risk primi yükseldikçe, petrolün fiziksel arzından bağımsız olarak arz güvenliği paniği piyasalara yayılmakta olup, bu durum enflasyon beklentilerini bozmakta ve küresel büyüme görünümünü zayıflatmaktadır. Ayrıca Hürmüz’deki sıkışmanın kalıcılaşması, gıda ve sanayi girdilerine ilişkin lojistik maliyetleri artırmakta, özellikle ithalata bağımlı ekonomilerde yeni kırılganlıklar üretmektedir. Nitekim petrokimya ürünleri ile birlikte gübrenin de lojistiğinde sorunların yaşanması, birçok sektörü doğrudan ve derinden etkileme riskini taşımaktadır.
Bu tabloda dikkat çekici husus, Hürmüz düğümünün çözümünün sadece siyasi bir kararla gerçekleşmeyecek olmasıdır. Gerilim geçici olarak düşse dahi piyasanın güven üretmesi önemli bir zaman alacaktır. Sigorta ve navlun piyasalarının travmayı hemen silmemesi, şirketlerin risk iştahını bir gecede geri kazanmaması, tedarik zinciri gecikmelerinin birikimli etkiler doğurması, savaş sonrası dönemde dahi maliyetlerin sürebileceğini göstermektedir. Dolayısıyla Hürmüz’ün stratejik önemi, bir geçiş noktası olmasının yanı sıra küresel sistemde normalleşmenin hızını belirleyebilecek bir düğüm olmasından kaynaklanmaktadır.
Husilerle Birlikte İkinci Şok Kapısı Riski mi?
Mevcut savaşın jeopolitik risklerini büyüten temel unsurlardan biri, Husilerin daha doğrudan biçimde devreye girmesidir. Bu durum, küresel deniz ticaretinin en önemli noktalarından biri olan Babü'l Mendeb-Kızıldeniz hattını çatışmanın doğal genişleme koridoru haline getirme riskini taşımaktadır. Nitekim Hürmüz, nasıl Basra Körfezi merkezli enerji akışının kilit noktasıysa Babü'l Mendeb, Avrupa-Asya ticaretinin ve Süveyş erişiminin en hassas geçitlerindendir.
Babü'l Mendeb’in riskli halinin giderek artması, sadece ticari gemilere yönelik saldırı ihtimali anlamına gelmez. Bu hat üzerindeki gerilim, rota değişimlerini ve teslimat sürelerinin uzamasını beraberinde getirerek küresel ticaret maliyetlerini artırma riskini taşır. Aynı zamanda Kızıldeniz havzası, yoğun dış askeri varlıkların bulunduğu bir coğrafyadır. Cibuti’de başta ABD ve Çin olmak üzere çeşitli ülkelerin askeri üsleri ve mevcudiyetleri söz konusudur. Dolayısıyla Husilerin daha doğrudan angajmanı, deniz güvenliği krizini çok aktörlü askeri gerilime dönüştürme potansiyeli taşımaktadır.
Bu senaryoda kritik risk, çifte boğaz krizi olarak öne çıkmaktadır. Hürmüz’de risk primi kalıcılaşırken, Babü'l Mendeb’in de aynı anda baskı altına girmesi, küresel sistemin dolaşım kapasitesini ciddi ölçüde daraltır. Böyle bir tabloda savaşın maliyeti, asla Ortadoğu ile sınırlı kalmaz; Avrupa’da enflasyon ve enerji arzı kaygılarını, Afrika’da gıda ve lojistik maliyetlerini, Asya’da sanayi ve tedarik zinciri baskılarını artırır. Bu nedenle Babü'l Mendeb hattındaki tırmanma, çatışmanın bölgesel olmaktan çıkıp küresel ölçekte sistem krizine evrilmesinin en hızlı yoludur.
Türkiye ve Darboğaz Jeopolitiği
Darboğaz çağının yükselişi, Türkiye açısından da stratejik sonuçlar üretmektedir. Türkiye, mevcut savaşın doğrudan tarafı olmasa dahi, küresel dolaşımın kritik düğüm noktalarından birinin merkezindedir. İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Karadeniz-Akdeniz hattında ticari geçişin yanı sıra enerji taşımacılığı, bölgesel güvenlik ve kriz yönetimi açısından da yüksek stratejik değere sahiptir. Küresel rekabetin düğüm noktaları üzerinden yürüdüğü bir dönemde, muhtemelen yakın gelecekte Boğazların önemi her zamankinden daha fazla artacaktır.
Dolayısıyla bu durum, Türkiye’ye iki yönlü bir sonuç üretir. Bir yandan stratejik ağırlık ve diplomatik manevra alanı genişlerken, diğer yandan risk yönetimi sorumluluğu artar. Hürmüz’de de görüldüğü üzere mevcut çağda coğrafya hem bir avantaj hem de krizlerin yönetildiği bir yük merkezi olarak belirmektedir. Bu nedenle Türkiye’nin önceliği, gerilimin bölgesel yayılma eşiğini aşmadan diplomatik kanalları açık tutmak ve küresel dolaşımın daha fazla daralmasını engelleyecek çabalara katkı sunmak olmalıdır.
Bu bağlamda üç politika önceliği öne çıkmaktadır. Birincisi, çatışmanın Babü'l Mendeb-Kızıldeniz hattına sıçramasını engelleyecek diplomatik baskının desteklenmesi ve deniz güvenliği risklerinin artmasını önleyecek uluslararası koordinasyonun güçlendirilmesidir. Bu hat üzerindeki tırmanma, Türkiye’nin Afrika Boynuzu’ndaki yatırımları bağlamını da düşünerek bölge güvenliğini ve Türkiye’nin de dahil olduğu geniş ekonomik coğrafyayı etkileyecektir.
İkincisi, Hürmüz’deki kilitlenmenin kısmi akışla dahi sürdürülebilecek bir risk primi ürettiği dikkate alınarak, enerji ve lojistik piyasalarındaki dalgalanmanın Türkiye ekonomisine yansımalarını sınırlayacak önleyici politikaların devreye alınmasıdır. Savaşın seyri kadar, savaş sonrası normalleşmenin yavaşlığı da dikkate alınmalıdır.
Üçüncüsü, küresel darboğaz jeopolitiğinin kurumsal düzeyde daha sistematik biçimde izlenmesi ve Türkiye’nin Boğazlar, limanlar, deniz güvenliği ve kritik tedarik hatları bağlamında stratejik hazırlık kapasitesinin artırılmasıdır. Bu durum savunma ve güvenlik meselesi ile ekonomi, enerji, lojistik ve kriz yönetimi kapasitesi meselesi olarak öne çıkmaktadır.
Çatışmanın Sınırı Küresel Sistem
ABD/İsrail-İran Savaşı, bölgesel bir çatışma gibi başlamış olsa da giderek küresel dolaşımın düğüm noktaları üzerinden genişleyen bir jeopolitik krize dönüşmektedir. Hürmüz’deki risk primi ve fiili kilitlenme, küresel enerji ve enflasyon kanallarını baskı altına alırken, Husilerin doğrudan devreye girmesi ihtimali, Babü'l Mendeb-Kızıldeniz hattını ikinci bir şok kapısına dönüştürebilir. Bu senaryoda savaşın maliyeti, askeri dengelerden bağımsız olarak, küresel sistemin işleyişini felce uğratacak bir darboğaz krizine doğru evrilir.
Bu nedenle öncelik, çatışmanın yeni geçitlere sıçramasını engelleyecek çıkış yollarının inşa edilmesidir. Türkiye açısından ise darboğaz sürecinin giderek önem kazanması, stratejik konumun getirdiği diplomatik sorumluluğu ve risk yönetimi kapasitesini aynı anda artırmaktadır. Bu bağlamda Babü'l Mendeb-Kızıldeniz hattında tırmanmanın engellenmesi, bölgesel istikrar ve küresel sistemin sürdürülebilirliği için zorunludur. Türkiye’nin temel katkısı ise çatışmanın daha fazla yayılmasını önleyecek diplomatik hatları güçlendirmek ve darboğaz jeopolitiğinin ürettiği ekonomik-güvenlik risklerine karşı stratejik hazırlığı artırmaktır.
