Üniversiteler İçin Türk Dili Dersi ve Yapay Zekâ

Zorunlu YÖK dersi olarak da bilinen Türk Dili dersi, 2547 sayılı kanunun 5/i maddesi uyarınca ilk iki yarıyılda (birince sınıflarda) okutulması zorunlu üç ortak dersten biridir. İçeriği Türkçenin tarihi gelişimi, yazım kuralları, sözlü ve yazılı anlatım türlerinden oluşan bu dersi gereksiz gören üniversite yöneticileri, kanundan dolayı kaldıramadıkları için uzaktan eğitim yolu ile verme yolunu seçtiler. Böylece Türk Dili dersi bir nevi müfredatın dışına itildi. Doğru bir şekilde tasarlandığında bir üniversite mezununun kazanması gereken becerileri kazandıracak imkânlara sahip olan ders, öğrencilerin sınavlarına çalışmadan girip başarılı oldukları bir derse dönüştü.

Bu dersin ne kadar önemli olduğu hususunda birçok gerekçe ileri sürülebilir. Ben sadece ikisinin üzerinde duracağım.

Prof. Winston’un "How to Speak" Dersi

Bugün dünyada en değerli ve başarılı on üniversiteden biri olan MIT (Massachusetts Institute of Technology) profesörü Patrick Winston, 2019’da vefat edene kadar yaklaşık 40 yıl boyunca her yıl Ocak’ta "How to Speak" başlıklı bir ders verdi. MIT’ın açık kaynaklarından (OpenCourseWare) isteyen herkesin ulaşılabildiği bu klasikleşen derste, Prof. Winston, akademik bir sunumun nasıl yapılacağının yanı sıra etkili iletişim ve ikna kabiliyetinin temelleri üzerinde durur.

Prof. Winston, öğrencinin başarısını; konuşma yeteneği (etkili hitabet), yazma becerisi (ikna edici metin) ve nitelikli fikirler (özgünlük) olmak üzere üç sütun üzerine inşa eder. Meselenin ne not ortalaması ne de alınan eğitim ne de zekâ olduğuna dikkat çeken Prof. Winston, bir kişiyi meslektaşları arasında öne çıkaran en önemli unsurun kendini nasıl ifade ettiği olduğunu da ekler.

Prof. Winston’un dikkat çektiği bu becerilerin kazandırılacağı derslerden biri, belki de en önemlisi Türk Dili’dir. Özellikle kendini yazılı ve sözlü ifade etme, etkili hitabet ve özgün fikirlerin kazandırılmasına önemli katkıda bulunma imkanı olduğunu hatırlatmakla yetineyim.

Yapay Zekâ ve Türk Dili Dersi

Türk Dili dersleri bu kadar önemliyken son yıllarda iyice hayatımızın her alanına olduğu gibi eğitim dünyasına da güçlü ve vazgeçilmez bir şekilde giren ve sistemi adeta yeniden yapılandıran yapay zekâ (YZ) da çok önemli olmaya başladı. Uzmanlara göre dili doğru dürüst bilmeyenlerin ve kullanma becerisi zayıf olanların YZ’dan yararlanmaları pek mümkün değil. Dolayısıyla Türk Dili dersi, YZ’yı etkili ve verimli bir şekilde kullanabilmek için büyük bir fırsat olarak tekrar karşımıza çıkıyor.

Uzmanlar, YZ’nın bilimsel akıl yürütme yapmadığını, sadece mevcut bilgilerden yola çıkarak metin ürettiğini, birtakım önerilerde bulunduğunu, taslak hazırladığını, ilgili konularla bağlantılar kurduğunu söylerken hangi bilginin önemli ve ilgili olduğunu, hangi bilginin diğerine göre daha zayıf veya dayanaksız olduğunu tespit etmekte henüz yeterli olmadığına dikkatimizi çekiyorlar. Dolayısıyla verilen bilgilerdeki tutarsızlığı ve çelişkiyi ancak dile hâkim konunun uzmanı olanların anlayabileceğinin üzerinde önemle duruyorlar.

YZ kullanıcısının konuyla ilgili kavramları bilmemesi, ilgili literatürü takip etmemesi, olası çelişkileri fark edecek bir dikkat ve bilgiye sahip olmaması durumunda, YZ’nın vereceği cevabın yeterli olup olmadığını anlaması mümkün olmayacaktır.

YZ’nın ürettiği tutarsız, zayıf ve yüzeysel metinlerin ikna edici bulunması, bizi bekleyen büyük bir tehlikedir. Bu tehlikeyi engelleyecek bariyer, eleştirel düşünebilme yetisidir. Türk Dili dersi, eleştirel düşünme becerisi kazandıracak derslerden biridir.

YZ kullanımında önemli hususlardan bir diğeri, mantık bilmek ve muhakeme yapabilmektir. Günümüzde farklı kaynaklardan derlenen bilgileri veya cümleleri peşpeşe dizerek seri bir şekilde yazılan makalelerin özgünlüğü, ciddi tartışma konusu olmaya başladı. Problem sorusu kurabilmek, o sorunun cevabını bulabilmek için stratejiler düşünmek ve problem cümlesinin cevabını bir yöntem dahilinde tutarlı biçimde sunabilmek, kişinin mantık ve muhakeme kabiliyeti ile yakından ilgilidir. Problem sorusu soramayan ve yöntem bilmeyen bir öğrenci, bir metnin nasıl okunması gerektiğini öğrenmedikçe özgün ve değerli akademik veya popüler metinler yazamayacaktır. Uzmanlar, okuduğunu tam olarak anlamayan, yakın ve derin okumalar yapmasını bilmeyen, eleştirel düşünemeyen, muhakeme ve mantıktan yoksun olanların YZ kullanmasının hiçbir şey ifade etmeyeceğini söylüyorlar. Burada Türk Dili dersinin, öğrencilerin muhakeme kabiliyetini kazanması ve mantıklı cümleler kurabilmesine olan katkısını hatırlatmak zorundayım.

Uzmanların uyardığı bir diğer önemli konu, YZ kolaycılığına kaçmanın sonucu oluşacak bilişsel yeteneklerin zayıflaması ve kaybedilmesi tehlikesidir. Dijital dünyada geçirilen uzun sürelerin, beyin çürümesi başta olmak üzere bilinç ve idrak ile ilgili bugün hastalık olarak tanımlanan birçok rahatsızlığa yol açtığını biliyoruz. YZ’ya ürettirdikleri metinlerin kendilerine ait olduğunu düşünen öğrencilerin ve akademisyenlerin psikolojik rahatsızlıklara yakalanmalarının yanı sıra bilişsel zekâlarını gerilettiği de uzmanlar tarafından dile getiriliyor. Bu tehlikenin, kalem-defter kullanılarak ve kitap okunarak bertaraf edileceği konusunda uzmanlar hemfikir. Türki Dili dersi, çocuklarımızın bilişsel yeteneklerini koruyup geliştirmesine, verilen okuma-yazma eğitimi ile bu sorunun çözümünün de önemli bir parçası olarak duruyor.

Türk Dili Dersleri

Türk Dili dersinin eskisinden daha önemli bir noktada olduğuna ikna olduysanız şimdi Türk Dili derslerini yeniden düşünmeye başlayabiliriz. Birçok üniversite, Türk Dili derslerinde okutulmak üzere kitaplar hazırladı. Bu kitaplarda genellikle; Dünya dilleri ve Türkçenin yeri, Türkçenin tarihi ve kullanılan alfabeler, Yazı dili ve kompozisyon, Temel Dil Bilgisi, Yazılı anlatım türleri, Sözlü anlatım türleri, İmla kuralları ve noktalama işaretleri, Anlatım bozuklukları, Özet çıkarma ve yazma, Metin türleri, Akademik metin türleri, Akademik metin oluşturma gibi bölümler yer alıyor.

Son yıllarda bu kitapların bazılarında YZ ile ilgili bölümler de yer almaya başladı. Ancak sonradan eklenen bu bölümler, faydadan hali olmamakla birlikte arzu edilen katkıyı verdiğini söylemek pek mümkün değil. Kitapların yeniden ve her bölümünün, YZ ve dijital dünya imkanlarının göz önünde bulundurularak hazırlanması gerekiyor.

Türk Dili dersi, beceri kazandırma amaçlı bir ders olduğu için dersler verilen ödevleri takip edebilmek için mümkün olduğunca mevcudu az olan sınıflarda yüz yüze verilmelidir. Düsturumuz, YZ’ya teslim olmadan metinler üretmektir. Dersin amacı Türkçenin dünya dilleri arasında yerini ve temel özelliklerini öğrendikten sonra Türkçeyi güzel, güçlü ve etkili biçimde kullanmanın yanı sıra klasik metinleri derinlikli bir şekilde okuyabilme ve tahlil edebilme, YZ’yı doğru, etik ve üretken biçimde kullanabilme ve dijital ortamlarda düzgün ve nitelikli içerikler üretebilmektir. Türkçeye dair temel bilgi ve becerileri kazanan öğrencilerden ayrıca şunları kazanmasını da bekleriz: Yapay zekâya doğru ve etkili komut (prompt) yazabilir, yapay zekâ çıktısını eleştirel süzgeçten geçirir, kendi metni ile YZ metnini ayırt eder ve geliştirir, klasik metinleri YZ yardımıyla analiz eder, dijital içerik üretiminde etik kuralları uygular.

Bu dersin iki omurgası olacaktır. Biri dil ve düşünce becerisi kazandıracak metinler, diğeri o metni anlamak ve tahlil edebilmek için kullanılacak YZ araçlarını kullanma ve dijital okuryazarlık. Ders iki dönem boyunca YZ ile ilgili konularla uyumlu olacak şekilde işlenmelidir. Böylece öğrenci, öğrendiklerini YZ ile etkili ve verimli kullanabilecektir. Haftalık program yapmadan yeni bir Türk Dili ders içeriğinde olması gerektiğini düşündüğüm konuları YZ’dan yararlanarak sıralamaya çalışayım.

1. Dil, Düşünce ve Yapay Zekâ: YZ’nın ne olduğu tüm yönleriyle anlatılmalıdır. Türk Dili öğretiminde YZ’nın rolü üzerinde durulmalı ve aynı metnin hem insan hem de YZ ile yazdırılıp mukayesi yapılarak öğrencinin YZ’yı daha yakından tanıması sağlanmalıdır. Ayrıca öğrenci kendisini tanıttığı 2 dakikalık bir konuşma metni hazırlayıp konuşmalı ve bunu video kayıt altına almalıdır.
2. Prompt Yazma Sanatı: Doğru komutun nasıl verileceği, kötü komut ile iyi komut arasındaki farkları, aynı soruyu üç farklı komutla verilerek görmesi sağlanır. Maksat öğrencinin komut vermenin ne kadar önemli etkilerinin olduğunu görmesidir.
3. Etkili Konuşma + YZ Geri Bildirim: Bu bölümde belirlenen bir konuda 3-5 dakikalık konuşma hazırlanır, hazırlanan konuşma kaydı YZ ile analiz edilir.
4. Hikâye Anlatımı + YZ: Bu bölümde yazılan bir hikâye, YZ yardımıyla yeniden düzenlenir. Aynı hikaye farklı üsluplarda yazdırılır. Son hali verildikten sonra hikâye, duygu ve vurgulara dikkat edilerek anlatılır.
5. Yazma Becerisi ve YZ: YZ ile metin geliştirilir. Bozuk metin düzeltilir, zayıf metin güçlendirilir. Öğrenci nasıl düzeltildiğini ve geliştirildiğini sözlü olarak izah edebilmelidir. Daha sonra üretilen metin seslendirilip değerlendirilir.
6. Klasik Metin + YZ Analizi: Klasik döneme ait manzum veya mensur bir metnin anlam katmanları çözümlenir. YZ’dan yararlanılarak yapılan çözümlemeden yola çıkarak bir deneme yazdırılır ve sesli okunur. Üzerinde konuşulur.
7. Derin Okuma ve YZ Sınırlılıkları: Bir metnin yüzeysel ve derin anlamları anlaşılır. YZ’ya da sorulur ve YZ’nın nerede yanıldığı anlamaya çalışılır. Hatalı YZ yorumu düzeltilir. En sonunda YZ’nın metni neden yanlış aldığı metne dönüştürülür ve sözlü olarak tartışılır.
8. Özgün Yazma + YZ İş Birliği: Öğrencilerden iki kavram veya nesne adı seçmeleri istenir. YZ’dan yararlanılarak seçilen kavramların yer aldığı bir metin hazırlanır. Metin dramatize edilerek seslendirilir.
9. Sembol ve Mecaz Analizi (YZ Destekli): Öğrenciler sevdikleri konularda en az on sembolden oluşan bir sözlük oluşturur. Mecazlarla ilgili kısa bir deneme yazar. YZ’ya sembolleri açıklatılır, hataları ve eksikleri bulunup düzeltilir ve tamamlanır. Resimlendirilerek yeniden sözlük hazırlanır. İçinden seçilen bir sembolden yola çıkılarak yeni bir metin oluşturulur.
10. Dijital İçerik Üretimi: Sosyal medya araçları için kısa metinler üretilmesi üzerinde durulur. Sosyal medya dilinin normal metinlerden farkı gösterilir. Aynı düşüncenin X, Instagram, Facebook, LinkedIn vb. ortamlar için hazırlanması istenir. Çok paylaşılan bir post seçilip dil, yapı ve duygu bakımından analiz edilir. Ayrıca dili zayıf bir post seçilip etkili hale getirilir. Bunu nasıl yaptığı izah edilir.
11. Görsel Anlatım ve YZ: Bir metnin nasıl görselleştirileceği üzerinde durulur. Aynı şekilde bir görsel de metin olarak ifade edilir. Üç farklı konudaki metin, üç farklı görsele dönüştürülür. Aralarındaki farklar tartışılır. Kendini ifade eden bir görsel hazırlatılıp sözlü olarak izah etmesi istenir.
12. Etik ve Akademik Dürüstlük: YZ’ın kullanım sınırları, intihal ve özgünlük konuları hakkında bilgi verilir. Linç kültürü, nefret dili ve yanlış bilgiyi dolaşıma sokmanın etkileri üzerinde durulup dikkat çekilir. Problemli bir paylaşım özünü kaybetmeden problemsiz bir şekilde yeniden yazılır.

Yukarıda sıraladığım konularla ilgili çok başarılı YZ ile uyumlu programlar var. Bu programlar da yeri geldikçe mutlaka ders içeriğine dahil edilmelidir. Ancak bu dersin sınırlarını aşmamak için sadece bilgilendirmek amacıyla verilmeli, her program öğretilmeye çalışılmamalıdır. Öğrencilerin istedikleri takdirde o programları farklı yollardan öğrenebileceklerini unutmamalıyız.

Ölçme ve Değerlendirme

Dersin ölçme ve değerlendirmesi, YZ desteğiyle hazırlanan sunum ve ödev şeklinde olmalı ve haftalık takip edilen ödevler, portfolyo olarak hazırlanmalıdır. YZ ile ilgili bölümler mutlaka açıklanmalı ve izah edilmelidir.

Derslerden bağımsız olarak öğrenci seçtiği bir konuda deneme, hikaye, konuşma veya dijital içerik üretir, YZ kullanım sürecini tüm ayrıntılarıyla raporlar. Ayrıca dersin kendisine kazandırdıkları yazması istenir ve kendisindeki gelişimi 3-5 dakikalık sözlü sunumla anlatması beklenir.

Öğrenci Kazanımları

Türk Dili dersi hakkı verilerek yapıldığında bir öğrenci Prof. Winston’un çok önemli bulduğu becerileri kazandığı gibi YZ’dan doğru bir şekilde yararlanarak şunları yapabilir:

• Topluluk önünde kendini sözlü olarak ifade edebilir (etkili hitabet),
• Akademik ve özgün metinler yazabilir (yazma becerisi),
• Düşüncesini savunabilecek argümanlar geliştirebilir,
• Sembol ve mecazlı ifadeleri anlar, derin anlamları çözer (kavrama becerisi),
• Sosyal medya ve dijital platformları etkili ve verimli kullanır,
• Eleştirel ve özgün düşünce (nitelikli fikirler) üretebilir.

Meselenin Çözümü

Böyle bir ders içeriği hazırlamak, her üniversitenin yapabileceği bir şey değil maalesef. Ayrıca zorunlu YÖK dersi olarak isimlendirildiği için kanunun amacına uygun bir şekilde dersin içeriği tüm üniversitelerde aynı olacak şekilde YÖK tarafından Türk Dili uzmanları ile YZ ve dijital dünyayı bilen bir heyete hazırlatılması daha doğru olacaktır.

Türk Dili dersi mecbur olduğu için alınmak zorunda kalınan boş bir ders değildir. Bir öğrencinin mutlaka bilmesi gereken temel becerileri kazanacağı büyük bir fırsattır.