Yapay zekâ teknolojileri, bilhassa OpenAI, Google ve Anthropic gibi teknoloji devleri tarafından piyasaya sürülen büyük dil modelleri, küresel bilgi üretimini, ekonomik yapıları ve insan-bilgisayar etkileşimini geri döndürülemez bir biçimde dönüştürmektedir. Teknolojik ilerlemeye dair ana akım anlatılar, söz konusu dönüşümü insanlığın ortak faydasına hizmet eden, tarafsız ve kaçınılmaz bir evrim olarak sunma eğilimi taşımaktadır. Ancak baş döndürücü algoritmik ilerlemenin arka planında, tarihsel sömürgecilik pratiklerinin 21. yüzyıl dijital ekosistemine uyarlanmış son derece karmaşık yeni bir versiyonu yatmaktadır. Tarihsel süreçte toprağa, insan gücüne, altın ve petrol gibi yeraltı kaynaklarına el koyarak zenginleşen endüstriyel imparatorlukların yerini, günümüzde insan bilişini, kültürel veriyi, yerel dilleri ve toplumsal davranış kalıplarını bedelsiz veya çok düşük maliyetlerle çıkarıp işleyen Yapay Zekâ İmparatorlukları almaktadır.
Dijital Sömürgecilik
Sınırlı sayıdaki şirket ve devletin yazılım platformlarını, veri altyapılarını ve küresel bilgi akışlarını domine etmesi, dijital sömürgeciliğin en geniş tanımını oluşturmaktadır. Yapay zekâ ekosistemindeki tahakküm, salt bir pazar payı rekabetinden ibaret olmayıp; kimin bilgisinin meşru kabul edileceği, kimin kültürünün modelleneceği ve gündelik yaşam verisinin nasıl ticari bir ürüne dönüştürüleceği ile ilgili epistemolojik, etik ve politik bir güç mücadelesidir. Teknolojinin ortak bilgi paylaşımına yol açacağı hayal ediliyorsa, her şeyden önce insanların sistem tarafından mülksüzleştirilmediğinden emin olunması gerekmektedir. Günümüzdeki tablo ise sistemik mülksüzleştirmenin yepyeni araçlarla devam ettiğini şüpheye mahal bırakmayacak şekilde göstermektedir.
Eski sömürgecilik döneminde servet, fiziksel kaynakların merkez ülkelere taşınmasıyla sağlanırken, dijital çağda madenlerin yerini veriler, madencilerin yerini ise dijital kullanıcılar almıştır. Kapitalist üretimin sınırlarına dayandığında emperyalizmi doğurmasına benzer şekilde, teknoloji firmaları da veri havuzlarının sınırlarına dayandıklarında kurumsal emperyalizm pratiklerine yönelmiştir. İnsanların nasıl göründüğü, nasıl konuştuğu ve problemlerini nasıl çözdüğü, makine öğrenimi modelleri için yepyeni ve hızla artan bir ticari değere sahiptir. Çağdaş üretken yapay zekâ sistemleri, çıktılarını iyileştirmek için yerli dillerden, ekolojik bilgilerden ve kültürel miraslardan rıza veya mütekabiliyet gözetmeksizin beslenmektedir.
Bahsi geçen sömürgeciliğin en tehlikeli boyutlarından biri epistemik şiddettir. Afrika'da, Latin Amerika'da veya Asya'da oluşturulan sistemler, Batı merkezli firmaların eline geçtiğinde, yerel bilgi sistemleri kendi bağlamlarından koparılmakta ve nesnelere indirgenmektedir. Oluşan tablo, teknolojik sistemlerin hangi dünya görüşünü yeniden üreteceği konusunda derin eşitsizlikler ortaya çıkarmaktadır. Emeğin platformlaşması, çalışanları dayanışma yerine rekabet içinde görmeye iterek geleneksel örgütlenme yapılarını parçalamakta ve onları kurumsal sömürüye karşı tamamen savunmasız bırakmaktadır.
Teknoloji şirketlerinin son dönemde aniden devlet yönetimleriyle ve eğitim kurumlarıyla masaya oturmaya başlamasının arkasında hayırseverlik değil, endüstriyi temelden sarsan sektörel bir darboğaz, yani Veri Duvarı yatmaktadır. Büyük dil modellerinin geliştirilmesindeki hâkim paradigma, on yılı aşkın süredir daha fazla veri ve daha fazla parametre formülüne dayanmaktadır. Orantısız büyüme iştahı, dünyanın üretebileceği dijital metin kapasitesinin sınırlarına dayanmış durumdadır.
Yürütülen öngörü çalışmalarına göre, mevcut veri tüketim trendleri devam ederse, internetteki yüksek kaliteli ve halka açık insan metin verisi stoku, 2026 ile 2032 arasında tamamen tükenecektir. Modellerin kapasite artışı için verilerin ciddi oranda eğitilmesi senaryosunda, sınırın çok daha yakın bir tarihte aşılma ihtimali bulunmaktadır. Karşılaşılan sorun algoritmik bir eksiklik değil, sunucuları besleyecek taze insan üretimi içeriğin fiziksel sınırlarına ulaşılmış olmasıdır. Sentetik veriler, bazı alanlarda çözüm olarak sunulsa da, insan diyaloglarının kültürel derinliğini, bölgesel problem çözme yeteneklerini ve taze gündelik akıl yürütmeyi taklit etmede organik verinin yerini tutamamaktadır. Firmalar, internette kazınabilecek organik veri kalmadığı gerçeğiyle yüzleştiğinde yepyeni bir strateji geliştirmek zorunda kalmışlardır. Bahsedilen strateji; okullardaki öğrenme süreçlerine, devlet dairelerindeki bürokratik kararlara ve gelişmekte olan ülke popülasyonlarına doğrudan erişmektir. Şirketler, verileri parayla satın almak yerine, kamu kurumlarına yönelik ücretsiz/indirimli eğitim veya hizmet sunumu diplomasisi yöntemine başvurmaktadır.
“Bedava” Veri Toplama Yolu
Devlet yöneticilerine, ülkelerinin rekabet gücünü artıracağı vaadiyle sunulan paketler, özünde sömürgeci bir asimetrik değişim anlamına gelmektedir. Bu dev şirketler bedava araçlar verirken, devletler milyonlarca vatandaşın bilişsel üretimini ve eğitim verisini teslim etmektedir. Öğrenme yönetim sistemleri ve yapay zekâ tabanlı değerlendirme araçları, öğrencilerin ve öğretmenlerin her bir etkileşimini paraya çevrilebilir organik bir veri setine dönüştürmektedir. Milyonlarca vatandaşın gündelik kullanımı, şirkete paha biçilemez bir bedava insan etiketleme hizmeti ve yeni/taze organik veri sunmaktadır. Örneğin, Mayıs 2026'da duyurulan anlaşma ile Malta, tüm vatandaşlarına ChatGPT Plus'ı ücretsiz olarak sunan ilk ülke olmuştur. Malta hükümeti fırsat eşitliği sağladığını düşünürken, aslında vatandaşlarının günlük yaşam pratiklerini Amerikan merkezli bir şirketin veri silolarına gönüllü olarak bağışlamaktadır. Kazakistan'da ise 165 bin öğretmene ChatGPT Edu aracına ücretsiz erişim sağlanmıştır. Öğretmenler, yerel müfredatı ve öğrenci ödevlerini doğrudan OpenAI sistemlerine yükleyerek, şirkete yerelleştirilmiş dillerde taze eğitim verisi hasadı yapma imkânı tanımaktadır. Hükümetler entegrasyonu ulusal bir zafer olarak sunarken, ülkenin tüm eğitim belleği yabancı bir sisteme entegre edilerek dijital bağımlılık perçinlenmektedir. Bu tuzağa düşen ülkelerin sayısı giderek artmaktadır. Estonya, Yunanistan, Ürdün ve Trinidad ve Tobago gibi ülkelerde de benzer sömürü tezgâhı kurulmuştur.
Kültürel korumacılık söylemi de veri sömürgeciliğinin etkili meşrulaştırma araçlarından biridir. Teknoloji firmaları, faaliyetlerini az konuşulan yerel dilleri dijital yok oluştan kurtarma misyonu olarak pazarlamaktadır. Örneğin, İzlanda hükümeti, dili korumak amacıyla kamu arşivlerini OpenAI firmasına açmıştır. Akademik araştırmalar, modelin İzlandaca kesinliğini artırdığını ancak dilin genel kullanım kalitesinde iyileşme sağlamadığını göstermektedir. İzlanda'nın bin yıllık dilsel mirası, Silikon Vadisi'nin algoritmik makinelerinde milyarlarca parametreden sadece biri haline getirilerek tüketilmiştir.
Meydana gelen sömürgecilik sadece sanal dünyada kalmayıp, enerji ve su gibi kritik fiziksel kaynakların sömürüsünü de içermektedir. Merkezin üretim yükü ve çevresel maliyetleri, Küresel Güney'in fedakârlık bölgelerine ihraç edilmektedir. Örneğin, Microsoft ve G42 firmasının Kenya'da planladığı yapay zekâ veri merkezi projesi, tüm Kenya devletinin üretebildiği toplam elektriğin yaklaşık üçte birini yutacak bir kapasiteye sahiptir. Kenya Devlet Başkanı, tesise güç sağlamak için ülkenin yarısının şalterlerini indirmeleri gerektiğini belirtmiştir. Batıdaki ofis çalışanlarının e-postalarını yapay zekâya yazdırması uğruna, milyonlarca nüfuslu bir Afrika ülkesinin enerjisiz bırakılması, akla Afrika ülkelerinin umarsızca sömürüldüğü dönemleri getirmektedir.
Sivil organik verilerle eğitilen büyük dil modelleri, küresel hegemon güçlerin askeri aygıtlarına da doğrudan entegre edilmektedir. Örneğin, ABD Savunma Bakanlığı, teknoloji devlerini doğrudan ordunun çok gizli ağlarına yerleştirmiştir. OpenAI ve Google gibi firmalar, savunma projelerindeki rollerini genişletmek için kullanım ilkelerini esnetmiştir. Sivil dünyanın sömürülen verisi, neticede emperyal gücün askeri zekâsına dönüştürülmektedir.
Gelişmekte olan dünyanın popüler söylemlerinden birisi olan egemen yapay zekâ, veri egemenliği, dijital egemenlik gibi kavramlar, ülkelerin kendi verilerini ülkelerinde tutmalarını ve kendileri işleyerek değere dönüştürmelerini öngörmektedir. Ancak hâlihazırda, bir devlet yerli bir yapay zekâ kurduğunu iddia etse bile, modeli eğitmek için gereken fiziksel altyapı yine çoğunlukla Amerikan veya Çin firmalarının ürettiği ekipmanlardan oluşmaktadır. Altyapının tedarik zincirini ve üretimini yönlendiren yabancılar ise üretilecek milli bir yapay zekâ, özünde sömürge ilişkisinin daha pahalı bir versiyonu olacaktır. 21. yüzyılda gerçek bir sömürgecilik karşıtı yaklaşım, madenlerden modellere kadar kesintisiz bir egemenlik ve tedarik hattı kurulmasını zorunlu kılmaktadır.
Ortaya çıkan asimetrik döngüyü kırmak için devletlerin pasif kabul duruşunu terk etmesi önemlidir. Kamu verilerinin özel firmalara açılmasından önce zorunlu algoritmik ve kültürel etki değerlendirmeleri yapılmalı, sıkı veri ikameti kuralları uygulanmalıdır. Ülkelerin tek başlarına teknoloji tröstleriyle mücadele edemeyeceği gerçeğinden hareketle, uluslarüstü veri tröstleri kurularak verinin kullanım bedelleri, topluluklar lehine maksimize edilmelidir. Gerekli önlemler alınmadığı takdirde 21. yüzyıl, devletlerin kendi vatandaşlarının bilişsel bağımsızlığını bedava hizmet uğruna Silikon Vadisine devrettiği karanlık bir çağ olarak tarihe geçecektir.
